سدیم
پتاسیم
کلسیم
منیزیم
آمونیاک – نیتروژن
متانول
سولفید

۲۰۰ – ۱۰۰
۴۰۰ – ۲۰۰
۲۰۰ – ۱۰۰
۱۵۰ – ۷۵
۲۰۰ – ۵۰
ـــــ
۱۰۰ – ۵۰

۸۰۰۰
۱۲۰۰۰
۸۰۰۰
۳۰۰۰
بیش از ۳۰۰۰
۲۰۰۰ – ۱۰۰۰۰
بالاتر از ۲۰۰۰

به­ طور کلی از نقطه­نظر کنترل، غلظت مواد بازدارنده بایستی به شیوه­ای به زیر آستانه سمیت کاهش یابد. در زیر خلاصه روش­های قابل استفاده برای کنترل مواد بازدارنده ارائه شده است:

۱- حذف ماده­ سمی از جریان فاضلاب
۲- رقیق­سازی فاضلاب به­حدی که غلظت ماده سمی زیر آستانه سمیت باشد
۳- تشکیل کملپکس نامحلول یا رسوب با ماده­ سمی
۴- تغییر فرم ماده سمی از طریق کنترل pH
۵- اضافه کردن ماده­ که از لحاظ شیمیائی عکس ماده سمی عمل کند[۲۶،۲۷ و۳۳].
۲-۵-۷-رقابت باکتری­ های متان­ساز با باکتری­ های احیاء­کننده سولفات:
باکتری­ های متان­­ساز و احیاء­کننده سولفات ممکن است برای دهنده الکترون استات و هیدروژن با هم رقابت ­کنند. مطالعه سینتیک رشد این دو گروه نشان­ می­دهد که باکتری­ های احیاء­کننده سولفات تمایل بیشتری به استات نسبت به باکتری­ های متان­ساز دارند. این بدین­معنی است که باکتری­ های احیاء­کننده سولفات می­توانند نسبت به باکتری­ های متان­ساز در غلظت پایین استات غالب و این رقابت به انحراف الکترون­ها از تولید متان به احیاء سولفات منجر شود. باکتری­ های احیاء­کننده سولفات و متان­ساز در نسبت D:SO₄ در محدوده ۷/۲-۷/۱ رقابت شدیدی دارند. افزایش این نسبت برای باکتری­ های متان­ساز مناسب است در حالی­که کاهش این نسبت برای احیاء­کننده­ های سولفات بهتر خواهد بود[۲۷].
۲-۶- راکتور هیبریدی^[۱۵]
با گذشت زمان و شناخت بهتر و کامل­تر فعالیت میکروارگانیسم­های بی­هوازی و عوامل مؤثر بر رشد و عملکرد آن­ها، در سیستم­ها و راکتورهای مورد استفاده اصلاحاتی صورت گرفت و سیستم­های کامل­تر طراحی و ساخته شدند. بدین­ترتیب، امکان تصفیه فاضلاب­های صنعتی غلیظ علاوه بر تولید بیوگاز نیز فراهم گردید. نمونه برگزیده از این دسته، راکتورهای هیبریدی هستند [۳۳-۳۵].
«هیبرید» در لغت به معنی ترکیب و منظور از راکتور هیبریدی، ادغام و به کارگیری همزمان دو سیستم مختلف در غالب یک راکتور واحد، جهت عملکرد بهتر و مناسب­تر هر کدام از سیستم­ها است.
معمول­ترین راکتور هیبریدی مورد استفاده، کاربرد توام سیستم UASB و فیلتر بی­هوازی با جریان رو به بالا است که در واقع بهترین صورت از تکنولوژی­های رشد معلق و چسبیده را در یک واحد جای داده است و برای سرعت بخشیدن تبدیل مواد آلی به متان با بهره گرفتن از انبوه میکروبی گرانولی استفاده می­ شود[۳۳].
۲-۶-۱ ساختمان راکتور هیبریدی
راکتور هیبریدی اولین بار در سال ۱۹۸۴ مطرح شد. حدود ۵۰-۳۰% حجم پایینی راکتور را ناحیه UASB اشغال کرده که در آن لجن لخته­ای یا گرانولی تشکیل می­ شود و بیشتر تثبیت مواد آلی در این ناحیه اتفاق می­افتد [۲۱]. بخش ۷۰-۵۰% بالایی راکتور را فیبر بی­هوازی تشکیل داده که از آکنه­هایی از نوع جریان متقاطع برای افزایش بیومس پر شده است[۳۱]. این آکنه­ها درگیر انداختن جامدات بستر لجن و جامدات خام ورودی موثر بوده، لخته­سازی آن­ها را بهبود بخشیده و به بستر لجن برگشت می­ دهند[۳۳].
شکل ۲-۲: راکتور هیبریدی [۳۲]
۲-۶-۲ راکتور UASB
این سیستم اولین بار در اواخر دهه ۱۹۷۰ توسط گزا لتینگ^[۱۶] و همکاران در دانشگاه Wageningen Clarigester هلند ساخته و در سال ۱۹۸۰ در سطح بین ­المللی معرفی گردید. امروزه سیستم UASB به­عنوان یک روش شناخته شده در تصفیه فاضلاب­های قوی دارای کاربرد وسیعی است. راکتور UASB با هدف افزایش کارآیی و کاهش زمان ماند طراحی شده است[۳۶].
طبق آمار در سال ۲۰۰۳ بیان شد که بیش از ۱۰۰۰ واحد UASB در حال حاضر در سرتاسر جهان وجود دارد. که علت این کاربرد گسترده را هزینه کم، لجن تولیدی کم و تولید گاز متان دانست. همچنین طبق تحقیقات انجام شده فاضلابهای قوی صنایع مختلف مانند صنایع قندی و فاضلابهایی که در مقابل تصفیه مقاوم هستند با راکتور UASB راندمان حذف مناسبی دارند[۲۰].
فقدان گرانول در راکتور UASB برای استفاده در تصفیه فاضلاب یک مشکل اساسی در بکارگیری این تکنولوژی خصوصاً در تصفیه مواد پیچیده می‌باشد. طبق نظر لتینگ در سال ۱۹۹۱ عملکرد راکتور UASB نیاز به لجن گرانوله نداشته و با لجن لخته شده با قابلیت ته‌نشینی زیاد نیز کارایی دارد و عامل محدودکننده در تصفیه بی‌هوازی فاضلاب، تجزیه ترکیبات سوبسترا و تجزیه شاخه‌های بزرگ اسیدهای چرب به اسیدهای چرب فرار می‌باشد. همچنین لتینگ با قرار دادن یک سیستم ته نشین‌کننده کوچک بعد از راکتور UASB باعث ته‌نشینی لجن‌های شسته شده در این سیستم شد تا بدین وسیله مواد معلق جامد بعد از سیستم ته‌نشین شده و کارایی را در حذف آلاینده‌ها بالا برد[۳۷].
تصفیه بی‌هوازی فاضلاب تا میزان ۴۰% چربی‌ها را حذف می‌کند و لجن گرانوله قادر خواهد بود چربی‌های موجود در فاضلاب‌را بطور کامل حذف کند[۳۸] . طبق مطالعات مشابه، برخی از بیومس‌ها با ساختار اکولوژیکی خاص ممکن است قادر به ساخت فرم گرانولی در راکتور UASB نباشند. انتقال آلاینده‌های اکولوژیکی به وسیله لجن گرانوله تقریباً به آرامی صورت می‌گیرد[۳۹]. لتینگ در سال ۱۹۹۱ بیان کرد که ماهیت لجن لخته شده غالباً اسیدی بوده که باعث حذف بهتر سوبستراهای پیچیده در مقابل لجن گرانوله که غالباً متان زا است، می‌شود[۳۷].
بعد از توسعه راکتور UASB در سال ۱۹۸۰، به عنوان سیستمی با ظرفیت بالا و مقاوم در مقابل ترکیبات سمی مورد توجه قرار گرفته که قابلیت بالای آن به دلیل تشکیل لجن گرانوله با سرعت ته‌نشینی خوب و مقاوم در مقابل نیروهای مکانیکی می‌باشد[۲۱]. خصوصیات این سیستم باعث کارایی مناسب آن در تصفیه فاضلاب‌های خطرناک با ترکیبات پایدار شده است. تطبیق باکتری‌ها با مواد سمی در این سیستم بهبود یافته و قادر به تصفیه فاضلاب‌هایی است که با دیگر سیستم‌های تصفیه بی‌هوازی قابل حذف و تصفیه نیستند[۲۰]. خصوصیات این سیستم باعث شده تا این سیستم از زمان توسعه تا کنون بسیار مورد توجه محققین واقع و پیوسته در جهت بهبود این سیستم تلاش شده است. از جمله اینکه مطالعات روی حذف مواد رنگی از فاضلابهایی که شامل ترکیبات رنگی با فرمولهای شیمیایی متفاوت هستند در این سیستم ممکن شده است[۲۴].
مطالعات در زمینه تصفیه بی‌هوازی و راکتور UASB توسط برجا^[۱۷] نشان داد که مرحله تصفیه بی‌هوازی بیولوژیکی به عنوان تصفیه اولیه لجن کمتری تولید می‌کند و لجن تولید شده بدین روش حدود ۱۰% از لجن تولیدی با سیستم‌های لجن فعال کمتر می‌باشد، لجن مازاد اصولاً باعث آلودگی نشده و نیاز به مدیریت داردو همچنین راکتور UASB در شکستن و تجزیه مواد پیچیده نظیر فنل، مواد غذایی، شیر، مواد ژلاتینی و تصفیه فاضلابهای حیوانی نیز کارایی دارد[۳۱].
لتینگ و همکارانش در سال ۱۹۹۱ سعی کردند تا با قرار دادن مدیاهای زبر کروی شکل در راکتور UASB به جای گرانول کارایی این سیستم را بالا ببرند. طبق نظریات آنها گرانول‌ها در سیستم UASB قطرهای متفاوتی در محدوده ۱ تا ۵ میلیمتر دارند که به مشخصات لجن گرانوله و نیروی برشی اعمال شده به آن وابسته می‌باشد. آنها عقیده داشتند که پارامترهای بحرانی بر عملکرد راکتور UASB تاثیر می‌گذارند[۳۷].
در واقع این راکتور ترکیی از دو سیستم بیوفیلم و تعلیقی است. به این دلیل که اولاً میکروارگانیسم­های موجود در سیستم را گرانول­های بیولوژیکی تشکیل می­ دهند. ثانیاً نحوه جذب یا انتقال مواد آلی به داخل گرانول­ها تقریباً شبیه همان سیستم بیوفیلم است با این تفاوت که مواد جامد بیولوژیکی شسته نمی­شوند و جهت نگهداری، رشد و تکثیر میکروارگانیسم­ها به سطح نگهدارنده نیازی نیست. ثالثاً بخشی از میکروارگانیسم­های موجود در سیستم به­خصوص در مجاورت لوله ورودی توزیع­کننده به­ صورت معلق هستند و جذب یا انتقال مواد آلی توسط میکروارگانیسم­ها شبیه همان سیستم تعلیقی است. همچنین بیوگاز تولیدی هم به تعلیق میکروارگانیسم­ها کمک می­ کند[۴۰]. همان­گونه که در شکل زیر مشاهده می­ شود، یک راکتور UASB از ۳ بخش تشکیل شده است.
۱- پخش­کننده­ های جریان ورودی
۲- جداکننده­های جامد – مایع – گاز
۳- محل تجمع گاز و قسمت ته­نشین­کننده[۲۴]
در این راکتور، داشتن زمان ماند به نسبت طولانی و مهیا بودن شرایط فیزیکی و شیمیایی منجر به تشکیل بیومس و تبدیل تدریجی به گرانول با قطر طبیعی mm ۳-۱ می­ شود[۲۱]. بیوگرانول­ها دو مزیت اصلی نسبت به بیومس­های معلق دارند:
اولاً؛ یک بستر لجن از بیوگرانول­ها ممکن است محتوی g/lit ۵۰ جامدات معلق فرار باشد که بسیار بیشتر از مقدار آن در بستر لجن معلق می­باشد[۳۲].

تعریف‌ لینچ‌ و لیندکوئیست: تجارت‌ الکترونیک‌ به‌ معنای‌ مبادله‌ محصولات‌ و خدمات‌ در مقابل‌ پول‌ با استفاده‌ از توانایی‌های‌ اینترنت‌ است.
کالاکوتا و وینسون‌ دو پژوهشگر مشهور تجارت‌ الکترونیک‌ در کتاب‌ خود به‌ نام‌ <مرزهای‌ تجارت‌ الکترونیک> آن‌ را این‌طور تعریف‌ می‌کنند: تجارت‌ الکترونیک‌ واژه‌ معادلی‌ است‌ برای‌ خریدوفروش‌ محصولات، خدمات‌ و اطلاعات‌ به وسیله‌ زیر ساختارهای‌ شبکه‌ای. (صادقیان،۱۳۸۴ ص:۴۷)

گروه‌ کاری‌ فناوری‌ زیر ساختارهای‌ اطلاعاتی‌ و کاربرد آن‌ (IITA) یک‌ تعریف‌ کارکردی‌ از تجارت‌ الکترونیک‌ ارائه‌ می‌کند: تجارت‌ الکترونیک‌ ارتباطات، مدیریت‌ داده‌ها و خدمات‌ ایمنی‌ را یکپارچه‌ می‌سازد تا کاربران‌ تجاری‌ در سازمان‌های‌ گوناگون‌ بتوانند به‌ صورت‌ خودکار اطلاعات‌ را مبادله‌ کند.
ولادیمیر زواس‌ در مقاله‌ خود به نام‌ ساختار و آثار کلان‌ تجارت‌ الکترونیک بیان‌ می‌دارد: تجارت‌ الکترونیک‌ به‌ معنی‌ سهیم‌ شدن‌ در اطلاعات، حفظ‌ ارتباطات‌ تجاری‌ و هدایت‌ مبادلات‌ بازرگانی‌ به وسیله‌ شبکه‌های‌ ارتباطی‌ است.
با توجه‌ به‌ تعاریف‌ فوق‌ شاید بتوان‌ تجارت‌ الکترونیک‌ را این‌طور تعریف‌ کرد که: <تجارت‌ الکترونیک‌ به‌ معنی‌ اطلاع‌رسانی، تبلیغات‌ و خریدوفروش‌ کالاها و خدمات‌ و حفظ‌ و برقراری‌ روابط‌ تجاری‌ از طریق‌ سیستم‌های‌ مخابراتی‌ و ابزارهای‌ پردازش‌ داده‌ها است.
‌ویژگی‌ اصلی‌ همه‌ این‌ فعالیت‌ها تسهیل‌ فرایندهای‌ تجاری، حذف‌ فرایندهای‌ غیرضروری‌ در انجام‌ امور بازرگانی‌ و کاهش‌ هزینه‌ها از طریق‌ بهبود و افزایش‌ هماهنگی، کاهش‌ هزینه‌های‌ اداری‌ به ویژه‌ هزینه‌ مکاتبات‌ و کاغذبازی‌ و بهبود دسترسی‌ به‌ بازار و افزایش‌ تنوع‌ برای‌ مشتریان‌ به‌ معنای‌ عام‌ است.
‌مهم‌ترین‌ ویژگی‌ تجارت‌ الکترونیک‌ از دیدگاه‌ بازاریابی، برقراری‌ ارتباط‌ سازمان‌ یا فرد با کل‌ مخاطبان‌ و سازگار ساختن‌ محصولات‌ و خدمات‌ با نیازهای‌ فرد - فرد آن‌هاست. برآیند این‌ عمل‌ رقابت‌ شدید، تنوع‌ عرضه‌کنندگان‌ و محصولات‌ و خدمات‌ آن‌ها و در نتیجه‌ کاهش‌ هزینه‌ها و افزایش‌ رضایتمندی‌ مشتریان‌ است.نکته‌ مهمی‌ که‌ باید به‌ آن‌ توجه‌ داشت‌ این‌ است‌ که‌ موضوع‌ تجارت‌ الکترونیک، موضوع‌ فناوری‌ و دانش‌ فنی‌ نیست. در بحث‌ تجارت‌ الکترونیک‌ بیشتر هدف‌ شناخت‌ الگوهای‌ جدید تجارت‌ و ارتباطات‌ موجود در محیط‌ الکترونیکی‌ است. همچنین‌ باید توجه‌ داشت‌ که‌ تجارت‌ الکترونیک‌ مجموعه‌ای‌ است‌ از فناوری‌های‌ مخابراتی، پردازش‌ و ذخیره‌ داده‌ها در ارتباط‌ با بازارها، سازمان‌ها، مشتریان، واسطه‌ها و سیستم‌های‌ پرداخت‌ الکترونیکی. از طرف دیگر استراتژی جهش صادراتی در حال حاضر مهم‌ترین استراتژی تجاری و اقتصادی است که در کشور ما باهدف حضور فعال در صحنه تجارت بین‌الملل دنبال می‌شود. شاید در حال حاضر مهم‌ترین مسئله‌ای که می‌تواند در تحقق این دو مهم، جامعه سیاست‌گذاری کشور را راهنما باشد، تأثیر است که توسعه تجارت الکترونیکی می‌تواند بر صادرات داشته باشد. در تحلیل که در مورد توسعه صادرات می‌شود، با توجه به اینکه جمعیت ایران چیزی حدود یک درصد جمعیت جهانی است، اگر این کشور بخواهد به اندازه سهم جمعیتی خود از تجارت جهانی سهم ببرد، با یک محاسبه سرانگشتی لازم است چیزی حدود ۱۸۰ میلیارد تا سال ۱۴۰۰ داشته باشد. دستیابی به این رقم مستلزم توسعه همه‌جانبه عوامل موثر بر توسعه صادرات خواهد بود (فتحی و عزیزی، ۱۳۸۶ :۲).

۳-۲- تاریخچه تجارت الکترونیک

ارتباط بین تجارت و تکنولوژی دیر زمانی است که وجود داشته و ادامه دارد. در واقع, یک پیشرفت تکنیکی باعث رونق تجارت شد و آن هم ساخت کشتی بود.در حدود ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد, فینیقیان تکنیک ساخت کشتی را بکار بردند تا از دریا بگذرند و به سرزمین‌های دوردست یابند. با این پیشرفت, برای اولین بار مرزهای جغرافیایی برای تجارت باز شد و تجارت با سرزمین‌های دیگر آغاز گردید. یکی از محبوب‌ترین در دنیای وب خرید اینترنتی است . ما می‌توانیم در زمان‌های پرت، در هرزمان و مکان حتی با لباس خواب می‌توانید این کار را بکنید . به معنای واقعی هر کسی می‌تواند صفحه اینترنتی خود را بسازد و کالاهای مورد نیازش را در ان ارائه دهد . البته تاریخچه تجارت الکترونیک با تاریخچه اختراعات قدیمی مثل کابل، مودم، الکترونیک، کامپیوتر و اینترنت گره خورده است . تجارت الکترونیک به شکل کنونی در سال ۱۹۹۱ محقق شد . از آن زمان هزاران هزار کسب‌وکار و تجار وارد این دنیا شده‌اند . در ابتدا تجارت الکترونیک به معنای پروسه انجام اعمال تراکنش الکترونیکی مورد نظر را انجام دادن بود .SALMAN KHOSHGHAMAT در واقع تجارت الکترونیک برای آسان‌سازی معاملات اقتصادی به صورت الکترونیک تعریف شد . استفاده از این فناوری مانند (Electronic Data Interchange EDI)تبادل الکترونیکی اطلاعات و (Electronic Funds TRANSFER EFT) انتقال الکترونیکی سرمایه، که هر دو در اواخر ۱۹۷۰ معرفی‌شده‌اند. و به شرکت‌ها و سازمان‌ها اجازه ارسال اسناد الکترونیکی را داد . و اجازه تجارت کردن با ارسال اسناد تجاری مثل سفارش‌های خرید یا فاکتورها را به صورت الکترونیکی، می‌دهد . با رشد و پذیرش کارت اعتباری ، (ATM Automated teller machine) ماشین تحویلدار خودکار و تلفن‌بانک در دهه ۱۹۸۰ باعث فرم گیری تجارت الکترونیک شد . نوع دیگر تجارت الکترونیک سیستم رزرواسیون هواپیمایی به وسیله Sabre در امریکا و Travicom در بریتانیا، ارائه شده است . از دهه ۱۹۹۰ به بعد تجارت الکترونیک شامل اضافاتی مثل (enterprise resource planning system ERP) سیستم برنامه ریزی منابع سرمایه ، data mining داده کاوی ، data warehousing انبار داده شده است . در ۱۹۹۰ ، Tim Bermers-lee مرورگر وب جهان گسترده را اختراع کرد و شبکه ارتباطی اکادمیک را به سیستم ارتباطی هرروز و برای هر شخص در جهان وسیع دگرگون ساخت که اینترنت یا www خوانده می‌شود . سرمایه‌گذاری تجاری بروی اینترنت به خاطر کافی نبودن سرمایه‌گذاری کاملاً محدود شده بود . اگر چه اینترنت محبوبیت جهانی گسترده‌ای در حدود ۱۹۹۴ با بهره گرفتن از مرورگر وب Mosaic پیدا کرده بود . معرفی پروتکلهای امنیتی و DSL (اشتراک خط دیجیتال ) که ارتباط مستمر را با اینترنت را اجازه می‌داد حدود ۵ سال طول کشید . . البته در سال ۲۰۰۰ بحران The dot-com bust باعث بر شکستگی خیلی از شرکت‌های تجاری بزرگ و نتایج ناگواری را به وجود آورد، باعث بازبینی قوانین و افزایش مزایا و امکانات تجارت الکترونیک کردند و تا انتهای سال ۲۰۰۰، خیلی از شرکت‌های تجاری آمریکایی و اروپایی سرویس هایشان را از طریق اینترنت ارائه دادند .از آن موقع مردم به کلمه‌ای به عنوان تجارت الکترونیک با توانایی خرید کالاهای گوناگون از طریق اینترنت با بهره گرفتن از پروتکل‌های امنیتی و سر ویس‌های پرداخت الکترونیکی که در آن مشارکت کردند، آشنا شدند . و از این زمان رقابت شدید بین شرکت‌ها و سازمان‌ها شدت گرفت و با گذشت زمان هم این رقابت تنگ‌تر شده است . جالب این که تا پایان سال ۲۰۰۱ بیش از ۲۲۰ بیلیون دلار معاملات مالی توسط صدها سایت تجاری بر روی اینترنت انجام پذیرفته است و در همین سال مدل تجارت الکترونیک B2B دارای در حدود ۷۰۰ میلیارد تراکنش بود . و در سال ۲۰۰۷ سهم تجارت الکترونیک در خرده‌فروشی کل دنیا ۳٫۴ % بوده است که انرا در سال ۲۰۱۰ ، ۵٫۱ % اعلام نمودند که این آمار رشد سریع این شیوه تجارت کردن را می‌رساند .(حسینی،۱۳۸۴ ش۲۵)

۴-۲- تجارت الکترونیک از آغاز تا امروز

تجارت الکترونیک و به تبع ، مدلهای تجارت الکترونیک اولین بار در اوایل دهه ۷۰ ( میلادی) ارائه شدند. در این دوره استفاده از نمونه‌های تجارت الکترونیک بسیار گران بود و عموم کاربران آن را ، شرکت‌های بزرگ مالی و بانک‌ها و گاهی شرکت‌های بزرگ صنعتی تشکیل می‌دادند.(دماوندی،۱۳۸۶ :۶)
(Electronic Fund Transfer EFT)از اولین نمونه‌های مدلهای تجارت الکترونیک مورد استفاده بود که به منظور ارتباط مالی بین مؤسسات مالی مورد استفاده قرار می‌گرفت. کاربرد تجارت الکترونیک در این دوره دشوار بود. به علاوه نیاز به سرمایه‌گذاری‌های سنگین برای تهیه بستر مورد نیاز آن لازم بود. لذا محدوده کاربرد آن به مؤسسات مالی و شرکت‌های بزرگ محدود می‌شد.
در مرحله بعد استاندارد (Electronic Data InterchangeEDI) ایجاد شد که تعمیمی ازمدل نقل و انتقالات مالی و بانکی با بهره گرفتن از ابزارهای نوپای اطلاعاتی ، بود. با این تفاوت که EDI ، امکان استفاده و بهره‌برداری در سایر انواع مبادلات تجاری را نیز دارا بود.
EDI باعث شد تا دامنه کاربرد مدلهای تجارت الکترونیک ، از محدوده مؤسسات بزرگ مالی به ابعاد وسیع‌تری گسترش بیابد. در این دوره EC با IOS ها (Inter Organization System) پیوند خورد و مدلهایی کاربردی و گسترده ایجاد نمود. مدلهای تجارت الکترونیک در این دوره برای فعالیت‌هایی نظیر ذخیره بلیط هواپیما و معاملات سهام مورد استفاده قرار گرفتند. با این وجود پیاده‌سازی مدلهای تجارت الکترونیک بر اساس EDI نیز سنگین و هزینه بر بود. نیاز به سرمایه‌گذاری بسیار، برای آموزش کارکنان و تهیه بسترهای لازم وجود داشت. لذا تنها شرکت‌های بزرگ بودند که می‌توانستند به ایجاد مدلهایی بر اساس آن بپردازند.
در نیمه اول دهه ۹۰ ، اینترنت گسترش بسیاری پیدا کرد و به تدریج از حیطه دانشگاهی و نظامی خارج شد و کاربران بسیار زیادی در بین همه افراد جامعه‌ها پیدا کرد. گسترش World Wide Web و استانداردها و پروتکل‌های مربوطه از یک طرف باعث جذب هر چه بیشتر کاربران به اینترنت شد و استفاده از ابزارهای IT در این زمینه را عمومی نمود و از طرف دیگر این امکان را برای شرکت‌ها و مؤسسات ایجاد کرد که به گونه‌ای آسان و کم هزینه ، به انجام فرایند اطلاع‌رسانی بپردازند.
مدلهای تجارت الکترونیکی متنوعی در این دوره ایجادشده و مورد استفاده قرار گرفتند. تجارت الکترونیک به تدریج رونق گرفت و مدلهای تجارت الکترونیک به عنوان دسته‌ای از مدلهای دنیای تجارت ، مطرح شدند.
ایجاد بسترهای مناسب و ارزان برای تجارت الکترونیک و رشد کاربران این بسترها از دلایل رشد سریع تجارت الکترونیک در این دوره بود. رشد فشارهای رقابتی بین شرکت‌ها نیز از دیگر دلایل توجه شرکت‌ها به مدلهای تجارت الکترونیک بود.
مدلهای مطرح‌شده در این زمان ، مدلهای تجارت الکترونیکی ساده و اولیه بودند. به عبارت دیگر استفاده از تجارت الکترونیک در ساده‌ترین سطح آن انجام می‌شد. مشکلات فنی و نقایص موجود به علاوه ناآشنایی کاربران و شرکت‌ها که مانع سرمایه‌گذاری آن‌ها می‌شد، باعث گردید تا در این دوره تنها مدلهای اولیه تجارت الکترونیک مورد استفاده قرار گیرند. این مدلها معمولاً فقط به اطلاع‌رسانی به مشتریان خود در مورد شرکت و محصولات آن محدود می‌شدند.
به تدریج و با گذر زمان ، شناخت کاربران و شرکت‌ها از مزایای مدلهای تجارت الکترونیک افزایش یافت. از طرف دیگر مسایل فنی و تکنولوژی مورد استفاده نیز به مرور ارتقاء پیدا کردند. در نتیجه این مسایل، به تدریج مدلهای تجارت الکترونیکی تکامل‌یافته و مدلهای جدید و پیچیده‌تری، ایجادشده و مورد استفاده قرار گرفتند.
در نیمه دوم دهه ۹۰ ( میلادی) کاربران و شرکت‌ها به صورت روزافزونی با نوآوری‌ها و ارتقاء تکنولوژی اطلاعاتی به عنوان بستر مدلهای تجارت الکترونیک روبرو شدند. در این دوره یکی از مهم‌ترین تحولات در اینترنت، به عنوان یکی از بسترهای تجارت الکترونیک،رخ داد. این تحول افزوده شدن قابلیت پردازش به مسایل اطلاعاتی بود. وجود قابلیت پردازش امکانات زیادی را برای تجارت الکترونیک ایجاد نمود و باعث گسترش مدلهای تجارت الکترونیک و افزایش کار آیی این مدلها گردید. در این دوره مدلهای تجارت الکترونیک و حجم مبادلات انجام‌شده توسط این مدلها به صورت نمایی رشد پیدا کرد. عموم شرکت‌های بزرگ و موفق که موفقیت خود را مدیون مدلهای تجارت الکترونیکی بوده‌اند، در نیمه دوم دهه ۹۰ پا به عرصه وجود نهاده‌اند.
تا اواخر دهه نود میلادی عموم مدلهای تجارت الکترونیکی با تاکید بر مصرف‌کننده نهایی شکل‌گرفته بودند و در دسته (Business to ConsumerB2C) قرار می‌گرفتند. ولی به تدریج و با محیا شدن فرصت‌ها و امکان استفاده جدی، شرکت‌های بزرگ نیز استفاده از مدلهای تجارت الکترونیک را مناسب و سودآور یافتند. لذا به سرمایه‌گذاری در مدلهایی پرداختند که به استفاده از این بستر در ارتباط بین شرکت‌ها یاری می‌رسانند و در دسته (B2BBusiness to Business)قرار می‌گیرند. از این دوره به بعد مدلهای B2B به لحاظ حجم مبادلات بر مدلهای B2C پیشی گرفتند. .(دماوندی،۱۳۸۶)

۵-۲- مزایا و معایب تجارت الکترونیک

سؤالی که ممکن است همینک مطرح شود این است که تجارت الکترونیک غیر از مواردی که پیش از این به آن اشاره شد چه فایده‌ای دارد(علی احمدی،۱۳۸۳ :۳).

• • افزایش فروش و در پی آن افزایش درآمد و توان سرمایه‌گذاری.

• • افزایش سطح رفاه زندگی مردم از طریق ایجاد اشتغال، کاهش ترددها و افزایش سرعت عمل.

• • جهانی شدن .

• • کاهش هزینه‌های تبلیغات برای شرکت‌ها و به دلیل عدم حضور واسطه.

البته همچون تمام فناوری‌ها و تکنولوژی های ساخت بشر معایبی هم در استفاده از تجارت الکترونیک وجود دارد، برخی از این معایب به قرار زیر است:

• • تأثیر ناشناخته آن بر روابط اجتماعی انسان.

• • ورشکستگی به علت عدم توانایی شرکت‌های کوچک و کاهش تولید.

• • تجارت الکترونیک نیازمند بسترهای مناسب از جمله صدور و استفاده از کارت‌های اعتباری ویزا کارت و مستر کارت و…است.

• • کارت‌های اعتباری در دو نوع صدور مجازی کارت اعتباری و صدور معمولی امکان‌پذیر می‌باشد.

از جمله وب سایت های فعال در زمینه صدور کارت اعتباری وصدور ویزا کارت مجازی و صدور ویزا کارت در ایران.

۶-۲- بسترهای لازم برای تجارت الکترونیک

• • یک سیستم بانکی روان و دقیق.

• • قوانین گمرکی،مالیاتی و بانکداری الکترونیکی.

• • کد تجاری محصول و ایجاد امنیت اطلاعات .

• • تهیه و تدوین نظام مالی اطلاعات و نظام حقوقی اطلاع‌رسانی (کپی رایت) .

• • محرمانه بودن اطلاعات شخصی.

• • تطبیق مقررات ملی با مقررات متحدالشکل بین‌المللی.

• • همکاری دانشگاه‌ها،مراکز تحقیقاتی و سازمان‌های مختلف.

• • پذیرش اسناد الکترونیکی توسط قوه قضاییه .

• • تأمین، صدور و به‌کارگیری کارت هوشمند .(عزیزی،۱۳۸۴ ش۲۷)

۷-۲- مبانی نظری و شواهد تجربی تأثیر کلان اقتصادی تجارت الکترونیکی

در زمان‏های گذشته مصرف کنندگان خرید محصولات خود را بر مبنای ویژگی‏های محصول انجام می‏دادند. با این حال در بعضی از موارد ویژگی‏های سطح شرکت (سبز بودن فرآیندها و سیستم‏ها) ممکن است برای تدوین راهبردهای پیشرفت مهم باشند. شاید مصرف کنندگان محصولات سبز را از شرکت‏های سبز خواستار باشند. از دیدگاه مدیریتی اگر ویژگی‏های نام تجاری برجسته‏تر باشند، شرکت‏ها باید بر سبز کردن محصولات سرمایه گذاری کنند. اما اگر تصویر شرکت مهم باشد، تمرکز برسیستم‏ها و فرآیندهای سطح شرکت مطلوب است. برای مثال شرکتی مثل پراکتر و گمبل^[۶۳] ارتباطات خود را بر نام‏های تجاری و سود‏هایی که عرضه می‏کنند متمرکز کرده اند. البته‏ این بدان معنی نیست که ‏این شرکت بر نام تجاری خود تمرکز کرده و تصویر شرکت را نادیده می‏گیرد، بلکه ‏ارتباطات خود را بر نشان دادن ویژگی‏های نام تجاری و این که چگونه ‏این ویژگی‏ها احتیاجات مصرف کنندگان را ارضا می‏‏‏کنند متمرکز می‏کند. تبلیغات این شرکت عملکرد تمیزکنندگی فوق‏العاده تاید و طراوت صابون عاج را بیان می‏کند. از این رو برای شرکت‏هایی که بر ارتباطات ویژگی‏های نام تجاری تمرکز می‏کنند، سبز کردن محصول راهبرد مطلوبی است. این موضوع آنها را قادر می‏‏‏کند تا قدرت نام‏های تجاری خود را افزایش دهند و ویژگی‏های سبز محصولات را به ‏احتیاجات مصرف کنندگان متصل کنند (الهی و همکاران، ۱۳۹۰).

شرکت‏هایی که بر تبلیغات شرکت تمرکز می‏‏‏کنند یا نام‏های برند کلی در رابطه با محصولات دارند (مانند سونی) انگیزه‏هایی برای سبز کردن سیستم‏ها و فرآیندهای شان (سبز کردن سطح شرکت) و ارتباط با تعهدات شرکت برای نظارت محیطی دارند. سبز کردن سطح شرکت و محصول غیر قابل جمع نیستند و شاید بیشتر شرکت‏ها بر هردوی آنها سرمایه گذاری کنند (الهی و همکاران، ۱۳۹۰).
۲-۱-۱۴- مدیریت محصولات سبز
نگرانی‏های زیست محیطی، که تقاضاهایی برای برخی محصولات جدید ایجاد کرده (مانند تجهیزات کنترل آلودگی)، در برخی موارد سبب تجدید نظر در محصولات فعلی شده و در مواردی حتی طراحی، فرموله سازی یا تولید محصول را متحول کرده ‏است. شرکت‏ها در طراحی و تولید محصولات با خواسته‏های گسترده و متفاوتی مواجهند. همچنین باید توجه داشت میزان تاثیر این نگرانی‏ها بر بازارهای مختلف، متفاوت است. در برخی بازارها مانند محصولات پاک کننده و محصولات کاغذی، میزان تغییراتی که در پاسخ به چالش‏های زیست محیطی صورت می‏گیرد بسیار گسترده ‏است. در برخی بازارهای دیگر مانند مواد غذایی، خدمات مالی و کامپیوتر، نمونه‏های تغییر تا حدی محدودتر است. برای ایجاد یک اقتصاد سبزتر، می‏بایست دامنه‏ای از محصولات و فناوری‏های جدید سبز وجود داشته باشد. در حال حاضر برای کاهش اثرات منفی محیطی و اجتماعی تولید، به جای تلاش برای بهبود محصولات در نقطه پایانی خط تولید، بیشترین توجه به نوآوری در زمینه محصولات پاک معطوف شده‏ است. این مساله در بسیاری از صنایع در قالب شعار"برای محیط طراحی کن” خود را نشان می‏دهد. توسعه و تولید موفقیت آمیز محصولات سبز جدید، نیازمند فرایندی با سطح بالای یکپارچگی و ارتباطات، اطلاع رسانی خوب، توجه دقیق به مفاهیم محیط زیست، حمایت مدیریت عالی و استفاده ‏از رهیافتی مشخص برای سنجش و الگو برداری است. اندازه‏گیری و درک عملکرد نسبی محصولات از لحاظ زیست محیطی برای شرکت‏ها اعم از این که یک استراتژی سبز را پیگیری کنند یا نه، اهمیت دارد، زیرا در بازاریابی ممکن است عملکرد خوب یک محصول در بازاری خاص منجر به کسب مزیت رقابتی نشود، اما مسلما عملکرد ضعیف می‏تواند یک خطر استراتژیک ایجاد کند و منجر به ضعفی رقابتی شود. تجزیه و تحلیل عملکرد زیست محیطی محصولات می‏بایست چند بعدی باشد، زیرا از عوامل بسیاری تاثیر می‏پذیرد و در عین حال می‏بایست با توجه به محصولات رقبا انجام شود. ویژگی‏های محصولات سبز در دو طبقه کلی جای می‏گیرند. نخست آن‏هایی که به تاثیرات اجتماعی و محیطی محصول یا خدمت مربوط است (یکی از معیارهای کلیدی جدید مدیریت محصول و طراحی آن از دید بازاریابی سبز، تاکید بر وضعیت محصول پس از مصرف است) گروه دوم ویژگی‏ها، به فرایند تولید کالا و شرکت تولید‏کننده‏ آن مربوط هستند. بازاریابی سنتی در مورد کل محصول شامل محصول مشهود (شامل بسته بندی و سایر ابعاد محصول) و محصول اضافی (ابعاد خدماتی) بحث می‏کند. از آنجایی که بازاریابی سبز نیازمند رهیافتی برای مدیریت محصول است در نظر گرفتن ویژگی‏های کل محصول مفیدتر است. در این راستا به کارگیری یک‏پارچه همه و یا برخی از مفاهیم در توسعه محصول می‏تواند در بهبود عملکرد زیست محیطی محصول پس از مصرف مفید واقع شود. این R5 عبارتند از: قابلیت تعمیر، قابلیت جایگزینی، قابلیت استفاده مجدد، قابلیت بازیافت، قابلیت بازسازی (سعادت و همکاران، ۱۳۸۶).
۲-۱- ۱۵- ابزارهای بازاریابی سبز
تحقیقات مدارکی را فراهم کرده‏اند که رفتار محیطی مصرف کنندگان سبز تحت تأثیر متغیر‏های زیر می‏‏‏باشد: نگرش محیطی، نگرانی محیطی، جدیت درک شده مشکلات محیطی، مسئولیت محیطی درک شده، سودمندی درک شده رفتار محیطی، نگرانی تصویر خود از حمایت محیطی و تأثیر همکار (لی، ۲۰۰۸).
فعالیت‏های بازاریابی دوست دار طبیعت به عنوان یک عامل اثرگذار بر خرید محصولات دوست دار طبیعت تأثیر می‏‏‏گذارند. فاصله بین طرز تلقی محیطی و رفتار خرید سبز یک چالش مهم در بازارهای محصولات سبز است. بنابراین، ابزارهای بازاریابی سبز مانند: برچسب اکولوژیک^[۶۴]، نام تجاری اکولوژیک ^[۶۵]و تبلیغات محیطی^[۶۶] کمک می‏کنند تا ادراک بهتری در مورد ویژگی‏ها و خصیصه‏های محصولات سبز ایجاد شود. در نتیجه مصرف‏ کنندگان را راهنمایی می‏کنند تا محصولات دوست دار طبیعت را خریداری کنند. به کارگیری این ابزارهای سیاستی نقش اساسی در تغییر رفتار واقعی خرید به خرید محصولات دوست دار طبیعت ایجاد می‏کند و اثر منفی محصولات غیر ارگانیک بر محیط را کاهش می‏دهد (رهبر و همکاران، ۲۰۱۱).
گینسبرگ و بلوم^[۶۷] (۲۰۰۴) ادعا کرده‏اند که یک ابزار بازاریابی منحصر به فرد که برای تمام شرکت‏ها مناسب باشد وجود ندارد. بلکه راهبردها باید بسته به بازارهای مختلف و درجه نگرانی مصرف کننده در محیط متفاوت باشند (الهی و یعقوبی، ۱۳۹۰).
۲-۱-۱۵-۱- برچسب گذاری اکولوژیک (برچسب محیط زیستی)
یکی از ابزارهای بسیار مهم بازاریابی سبز استفاده‏ از برچسب اکولوژیک در محصولات دوست دار طبیعت است. برچسب‏های اکولوژیک ابزارهای جذابی هستند که در مورد اثر محیطی تصمیمات خرید مصرف کنندگان به ‏آنها اطلاع می‏‏‏دهند. عموماً برچسب‏های اکولوژیک به دو دسته تقسیم میشوند: ۱) ادعاهای خود اظهاری که توسط تولید کننده، خرده فروش یا بازاریاب بر روی محصول قرار می‏‏‏گیرد و ممکن است برای بیان یک ویژگی یا ارزیابی کلی محصول باشد. برچسب‏های محیطی ممکن است با پیام‏هایی از قبیل: “سازگار با محیط زیست"، “سازگار با ازون"، “دوست دار زمین"، “قابل فرسایش"، “بازیافت شده"، “تجدید شدنی” و یا “قابل استفاده مجدد” همراه باشد (طاقانی و همکاران، ۱۳۸۸).
۲) ادعاهای شخص ثالث مستقل، که بر مبنای انطباق با معیارهای از قبل تعیین شده توسط مرجع ذی صلاح آزمایش شده ‏است (عبدالرشید^[۶۸]، ۲۰۰۹).
سامر و وستنهاگن^[۶۹] (۲۰۰۶) برچسب اکولوژیک را به عنوان یک ابزار مهم برای اختصاص دادن اطلاعات بین فروشنده و خریدار شناسایی کرده‏اند. آنها هم چنین بیان کرده‏اند که برچسب‏ها نشانه‏ای برای انجام دو وظیفه ‏اصلی برای مصرف کنندگان هستند: وظیفه ‏اطلاعات که در مورد خصیصه‏های ناملموس محصول مانند کیفیت محصولات آگاهی می‏‏‏دهد و وظیفه ‏ارزش که در مورد ارزشی که برای آنها ایجاد می‏‏‏کند، آگاهی می‏‏‏دهد. بعلاوه رکس و بااومان^[۷۰] (۲۰۰۷) برچسب‏های اکولوژیک را به عنوان ابزاری برای مصرف‏‏کنندگان تعریف کرده‏اند که به‏ آنها برای انتخاب محصولات دوست‏دار طبیعت کمک می‏‏‏کند و هم چنین آن‏ها را قادر می‏‏‏کند تا با نحوۀ تولید محصولات آشنا شوند. بسیاری از مطالعات در مورد برچسب‏های اکولوژیک در جستجوی راه‏هایی برای کاراتر کردن آنها در رفتار خرید مصرف کننده برای محصولات سالم محیطی هستند. برچسب‏های محیطی برای ارتقای شناسایی محصولات سبز به طور فزاینده توسط بازاریابان مورد استفاده قرار می‏‏‏گیرند (رهبر و همکاران^[۷۱]، ۲۰۱۱).
برچسب زنی محیطی به عنوان راهنما، برای مصرف کنندگانی که محصولاتی را انتخاب می‏کنند که سازگار با محیط زیست باشد، عمل می‏کند. این موضوع، اغلب توسط داد و ستد‏هایی به کار برده می‏شود که محصولاتشان را متمایز وسپس جایگاه یابی می‏کنند و از طریق پیام‏های محیطی ارتباط برقرار می‏کنند (طاقانی و همکاران، ۱۳۸۸).
برنامه تبلیغاتی برچسب‏های اکولوژیک، برای کمک به مصرف کنندگان در شناساندن محصولاتی که ‏از نظر محیطی برتر از محصولات مشابه هستند و برای ترقی مصرف گرایی محیطی به کار برده می‏شوند (رهبر و همکاران، ۲۰۱۱).
آگاهی از برچسب‏های اکولوژیک اثر مثبتی بین اطلاع در خصوص محصول سبز و تمایل مصرف کننده به خرید دارد. طبق گزارشی از دفتر پارلمانی دانش و تکنولوژی ^[۷۲](۲۰۰۴) در بازارهایی که‏ آگاهی مصرف‏ کنندگان در مورد موضوعات محیطی پایین است، برچسب‏گذاری سبز به عنوان یک ابزار بازاریابی سبز بی اثر است ولی در جوامعی که ‏آگاهی مصرف کنندگان بالا است و از برچسب‏‏گذاری اکولوژیک استفاده می‏شود، عامل تأثیرگذار روی خرید سبز مصرف کنندگان اعتماد به ‏این برچسب‏ها است. بنابراین تعریف دقیق و درست برچسب‏ها در ارتقای ارزش مثبت محصولات مفید است و اغراق بیش از حد در مورد اطلاعات می‏تواند نتیجه منفی در نگرش‏های مصرف کنندگان داشته باشد (طاقانی و همکاران، ۱۳۸۸).
۲-۱-۱۵-۲- نام و نشان گذاری اکولوژیک (برند محیط زیستی)
نام تجاری را می‏توان به عنوان” یک نام، واژه، نشان، نماد، طرح و یا ترکیبی از این‏ها، با قصد شناساندن کالاها و خدمات یک یا گروهی از فروشندگان و برای تفکیک قائل شدن بین آنها با رقبا” تعریف کرد. این تعریف می‏تواند به همان اندازه برای نام تجاری اکولوژیک نیز تعمیم یابد. نام تجاری اکولوژیک یک نام، نماد یا طرح محصولاتی است که برای محیط بی ضرر هستند. استفاده ‏از نام‏های تجاری اکولوژیک می‏تواند به مصرف‏ کنندگان کمک کند تا بین آن‏ها با محصولات غیرسالم تفاوت قائل شوند. درک اثر نام‏های تجاری بر تصمیمات خرید مصرف کنندگان برای بازاریابان و تحقیقات بازاریابی مهم است. این اثر به عنوان دارایی نام تجاری ^[۷۳]شناسایی شده ‏است. طبق نظر آکر^[۷۴](۱۹۹۲)، از دیدگاه مصرف‏کننده، دارایی نام تجاری می‏تواند به عنوان یک اثر متفاوت که دانش نام تجاری بر پاسخ مصرف کننده در رابطه با بازاریابی آن نام تجاری دارد، تعریف شود. نام‏های تجاری سبز باید برای تاکید این وضع که محصولات سبز همان کار محصولات غیر سبز را انجام می‏دهند، استفاده شوند.‏‏‏ هم‏چنین نام‏های تجاری سبز باید به منظور کمک به مصرف کنندگان برای تفکیک قائل شدن بین نام‏های تجاری سبز از نام‏های تجاری مشابه با کارکرد مشابه ‏استفاده شوند. بنابراین نام و نشان گذاری سبز ابزار مهمی‏‏‏در بازاریابی است که باید با دقت انجام شود (رهبر و همکاران، ۲۰۱۱).
۲-۱-۱۵-۳- تبلیغات محیطی زیستی
هم زمان با بهبود جنبش‏های سبز جهانی و با افزایش توجه عمومی‏‏‏ به مشکلات محیطی، بیشتر سازمان‏ها تبلیغات محیطی از طریق رسانه یا روزنامه‏ها را به عنوان تکنیک سبز برای معرفی محصولاتشان برای مصرف‏ کنندگان مسئول محیطی انتخاب کردند. هدف تبلیغات سبز، تحت تأثیر قرار دادن رفتار خرید مصرف کننده‏ها به وسیله تشویق آن‏ها برای خرید محصولاتی که به محیط زیان وارد نمی‏کنند و برای هدایت توجه‏ آن‏ها به پیامدهای مثبت رفتار خرید آنها، که به نفع آنها و نیز محیط است، می‏باشد (الهی و همکاران، ۱۳۹۰).
داویس^[۷۵] (۱۹۹۴) بیان کرده ‏است که ‏آگاهی محیطی به وسیله شرکت‏ها معمولا شامل سه عنصر است. اولا، تبلیغات با بیان نگرانی شرکت برای محیط شروع می‏شود. دوم، تبلیغات راهی که شرکت برای تغییر شیوه‏های کار خود اتخاذ کرده‏ است را توصیف می‏کند تا نگرانی خود و کارهایی که برای بهبود محیط انجام می‏دهد را توصیف کند. سوم، تبلیغات فعالیت‏های محیطی خاص که شرکت به آن‏ها می‏پردازد، برای به وجود آوردن اعتبار برای شرکت لازم است. یکی از عواملی که باعث شکست استفاده‏ از تبلیغات محیطی برای بهبود رفتار خرید می‏شود، اعتبار پایین تبلیغات سبز بین مصرف کننده‏ها است. عاملی که منجر به پاسخ ضعیف مصرف کننده به تبلیغات محیطی می‏شود، بی میلی مصرف کننده برای انجام کار و تغییر رفتار برای خرید محصولات سبز نیست؛ بلکه علت شیوهای است که محصولات سبز تبلیغ می‏شوند. یکی از دلایل اصلی، نبود ادعاهای محیطی اختصاصی است که منجر به ‏ایجاد دید منفی به تبلیغات سبز و محصولات تبلیغ شده می‏شود. بنابراین با این شرایط بعید است که خرید محصولات دوست دار طبیعت انجام شود (رهبر و همکاران، ۲۰۱۱).
طبق نظر بالدوین^[۷۶] (۱۹۹۳) تبلیغات محیطی کمک می‏کند تا ارزش‏های مصرف‏کننده تشکیل شود و این ارزش‏ها به خرید محصولات سبز منجر شود. مطالعات رهبر و عبدل الوحید^[۷۷] (۲۰۱۱) نشان داد که تبلیغات محیطی در بین مصرف‏ کنندگان دانش آن‏ها را در رابطه با محصولات سبز افزایش می‏دهد و به عنوان راهنمای آنها برای تصمیم خرید آگاهانه‏ است. با این حال اعتقادات آن‏ها تأثیری بر روی رفتار خرید آن‏ها در رابطه با خرید محصولات سبز ندارد. (رفرنس)
۲-۱-۱۶-جایگاه‏یابی نام تجاری سبز^[۷۸]
ماهیت نام تجاری سبز توسط مجموعه‏های خاص از ویژگی‏ها و فایده‏های نام تجاری در رابطه با اثر محیطی کاهش یافته و ادراکات در مورد آن نام تجاری که ‏از نظر محیطی سالم به نظر می‏رسد، تعریف می‏شود. یک ماهیت نام تجاری سبز که خوب تکمیل شده باشد باید منفعت‏هایی را برای مصرف کنندگان آگاه محیطی فراهم کند.کالافاتیس و همکارانش^[۷۹] (۲۰۰۰) جایگاه‏یابی را به عنوان یک فرایند تکراری، شامل فعالیت‏های پیش بینی شده در نظر می‏گیرند که سعی دارد ادراکات مصرف کنندگان مجزا را تعریف کند.
آکر و جواچیمستهالر^[۸۰] (۲۰۰۰) تعیین جایگاه نام تجاری را به عنوان یک بخش از ماهیت نام تجاری و عرضه ‏ارزش که به طور فعالانه با افراد مورد نظر در ارتباط است تعریف کرده‏اند. بنابراین، تعیین جایگاه نام تجاری به عنوان ” نام تجاری سبز” مستلزم ارتباطات و تفکیک فعال نام تجاری از رقبای آن از طریق ویژگی‏های سالم محیطی است. اگر ویژگی‏های نام تجاری سبز به طور مؤثر بیان نشوند، محصولات پایدار اکولوژیک از نظر تجارتی موفق نخواهند بود. تعیین جایگاه سبز به عنوان یک عامل اساسی در موفقیت راهبردهای نام و نشان گذاری سبز است (هارتمن و همکاران^[۸۱]، ۲۰۰۵).
۲-۱-۱۶-۱- راهبردهای جایگاه‏یابی نام تجاری سبز
راهبرد‏های جایگاه‏یابی نام تجاری سبز به دو دسته تقسیم می‏‏‏شوند: کارکردی و احساسی.
راهبرد جایگاه‏یابی سبز بر مبنای ویژگی‏های نام تجاری کارکردی^[۸۲]، سعی دارد تا با اطلاع رسانی در مورد ویژگی‏های محصولات سالم محیطی، نام تجاری ایجاد کند. این راهبرد‏های جایگاه‏یابی باید بر مبنای منفعت‏های محیطی مناسب محصول در مقایسه با محصولات مرسوم رقبا باشد، ممکن است به فرآیندهای تولید، استفاده محصول و یا حذف محصول اشاره داشته باشد. برای مثال در مورد نام تجاری یک ماشین، اگر مدل‏های مورد بحث مصرف سوخت قابل توجه کمتری در مقایسه با رقبا داشته باشند، ممکن است از نظر محیطی سالم به نظر برسد. موفقیت راهبرد نام تجاری که محصول را به طور گسترده با ویژگی‏های کارکردی آن جایگاه‏یابی می‏کند، ممکن است محدود به ‏این واقعیت شود که کاهش اثر محیطی یک محصول به طور کلی منفعت‏های فردی را به خریدار ارائه نمی‏دهد. بنابراین سود درک شده مشتری، به عنوان یک عامل انگیزاننده برای خرید نام تجاری ناکافی است و به راهبرد دیگری نیز نیاز است. هم چنین راهبردهای جایگاه‏یابی کارکردی دارای معایبی هستند: به راحتی تقلید می‏شوند، تصمیمات خریداران منطقی را مد نظر قرار می‏دهند، ممکن است انعطاف پذیری تفکیک نام تجاری را کاهش دهند.
به عنوان یک راهبرد جایگزین یا مکمل، تعیین جایگاه سبز می‏تواند حداقل بر مبنای سه نوع سودهای احساسی نام تجاری ^[۸۳]باشد:
۲-۱-۱۶-۱-۱- احساس آسایش در رابطه با فعالیت در جهت‏های بشر دوستانه
مصرف‏ کنندگان آگاه محیطی رضایت شخصی خود را با همکاری برای بهبود صلاح کلی محیط تجربه می‏کنند.
۲-۱-۱۶-۱-۲- سودهای بیان خود از طریق مصرف آشکار نام‏های تجاری سبز
مصرف کنندگان آگاه محیطی رضایت شخصی خود را توسط آشکار کردن هوشیاری محیطی خود به دیگران بیان می‏کنند.
۲-۱-۱۶-۱-۳- سودهای در رابطه با طبیعت که‏ از احساساتی که‏ از تماس با طبیعت تجربه می‏شود نشات می‏گیرد.
این‏ها نتایج احساساتی هستند که ‏از وابستگی احساسی در رابطه با طبیعت به وجود آمده‏اند. مانند: عشق به طبیعت. بیشتر مردم احساسات تندرستی یا حتی شادی را وقتی تجربه می‏‏‏کنند که در تماس با محیط طبیعی هستند (همان منبع).
۲-۱-۱۷- اثرات نگرشی تعیین جایگاه نام تجاری سبز
مطالعات‏ هارتمن و همکارانش (۲۰۰۵) نشان داد که جایگاه‏یابی کارکردی نام تجاری سبز به ‏ادراک شناختی بیشتری در مورد نام تجاری به عنوان نام تجاری دوست دار محیط منجر می‏شود، در حالی که راهبرد جایگاه‏یابی احساسی اثر مهمی ‏‏‏بر جایگاه یابی نام تجاری در رابطه با بعد احساسی نام تجاری سبز دارد و ویژگی‏های کارکردی و احساسی جایگاه‏یابی نام تجاری سبز اثر مثبت زیادی بر ساخت نگرش نام تجاری دارد. عامل اصلی انگیزاننده که روی نگرش نام تجاری تأثیر می‏گذارد و باعث می‏شود مصرف‏ کنندگان رفتار خرید واقعی خود را برای خرید محصولات اکولوژیک تغییر دهند، سودهای نام تجاری احساسی است. اما این باعث نمی‏شود، نتیجه بگیریم که جایگاه‏یابی احساسی به تنهایی راهبرد جایگاه‏یابی مؤثرتر در بازاریابی سبز است. شکل‏گیری نگرش باید از طریق تعامل بسیار بین فرآیندهای احساسی و ادراکی اتفاق بیفتد. راهبردهای کارکردی و احساسی باید مکمل یکدیگر در نظر گرفته شوند نه جایگزین یکدیگر (هارتمن و همکاران، ۲۰۰۵). بنابراین، با توجه به سود نام‏های تجاری سبز، رفتار خرید به خرید محصولات دوست دار طبیعت تغییر خواهد کرد. مصرف کنندگانی که خود را به عنوان مصرف کنندگان آگاه محیطی می‏شناسند، ترجیح می‏دهند که محصولات سبز را در خرید‏های واقعی خود انتخاب کنند تا نیازهای احساسی خود را ارضا کنند (رهبر و همکاران، ۲۰۱۱).
شکل۱٫ اثرات کارکردی و احساسی تعیین جایگاه نام تجاری سبز بر نگرش نام تجاری
راهبرد جایگاه یابی سبز خوب پیاده شده می‏تواند منجر به یک ادراک مطلوب کلی در مورد نام تجاری شود، بنابراین به حمایتی برای بازاریابی سبز منجر خواهد شد (هارتمن، ۲۰۰۵).
۲-۱-۱۸- اثرات بازاریابی سبز بر محیط بازاریابی
بازاریابی از لایه‏ها و سطوح مختلفی تشکیل شده‏ است. اگر چه بیشتر دغدغه‏های مدیران بازاریابی در دو بعد داخلی به محصولات و خود شرکت و در بعد خارجی به مشتریان معطوف است، اما محیط فیزیکی جهان به سه علت از اهمیت ویژه برخوردار می‏باشد. نخست اینکه چالش‏های استراتژیک این محیط بسیار زیاد و دردسر آفرین است. دوم اینکه چشم انداز استراتژیک انسان در مورد نحوه تعامل با محیط فیزیکی بسیار عمیق‏تر شده‏ است و سوم اینکه رویدادهای مرتبط با محیط فیزیکی تاثیری عمیق بر سایر لایه‏های بازاریابی گذارده ‏است (سعادت و همکاران، ۱۳۸۶).
۲-۱-۱۸-۱- اثرات محیط فیزیکی جهان بر محیط رقابت مشتریان و شرکت‏ها
رقابت: رقابت جهانی و فلسفه بهبود مستمر، تفاوت و تمایز میان محصولات را بسیار محدود کرده ‏است تا حدی که مقولات ظریفی مانند ادراک مصرف کننده ‏از تاثیرات زیست محیطی محصول، به معیاری در انتخاب او تبدیل شده ‏است. به عنوان مثال، برخی بانک‏ها با تمسک به یک سیاست اخلاقی منحصر به فرد، تلاش دارند خود را متمایز نشان داده و به تبع آن مشتریان را وفادارتر کنند. از سوی دیگر تجربیات نشان داده ‏است که فاجعه زیست محیطی می‏تواند کل یک صنعت را تحت فشار جامعه قرار دهد. در این صورت بازاریابی سبز می‏تواند به یکی از دلایل اصلی ایجاد اتحادهای استراتژیک تبدیل شود.
مشتریان: تحقیقات اخیر در انگلیس نشان می‏دهد که یک سوم از بریتانیایی‏ها خرید‏های خود را بر اساس معیارهای اخلاقی و زیست محیطی انجام می‏دهند و حداقل پنج درصد از آن‏ها بر اساس موازین اخلاقی در مورد برچسب محصولات و بازیافت محصولات تصمیم‏ گیری می‏کنند. البته باید دو مطلب را راجع به مشتریان در نظر گرفت. نخست این که بسیاری از مصرف کننده‏ها درک صحیحی از مفهوم جدید بازاریابی سبز ندارند. دوم اینکه بسیاری از مشکلاتی که در بازاریابی سبز به وجود می‏آید، از بازارهای کسب و کار با کسب و کار ناشی می‏شود نه از بازارهای نهایی مصرف.
شرکت‏ها: با رشد نگرانی‏های محیط خارجی در مورد تاثیرات اجتماعی - زیست محیطی فعالیت‏های اقتصادی و تجاری شرکت‏ها می‏بایست با ایجاد تغییر در ابعاد مختلف سازمانی، پاسخ خود را به ‏این نگرانی‏ها به نمایش بگذارند. به وجود آمدن مدیریت محیط زیست، به کارگیری مفاهیم ممیزی سبز و سیستم‏های گزارشگری و تغییر در سیاست‏های شرکت‏ها در جهت کاهش ضایعات و آلودگی‏ها می‏تواند از جمله ‏این واکنش‏ها باشد. همچنین فرهنگ و استراتژی شرکت‏ها باید در پاسخ به مقوله‏های زیست محیطی به طور مستمر تعدیل شود (سعادت و همکاران، ۱۳۸۶).
۲-۱-۱۹- تاریخچه بازاریابی سبز
تاریخچه بازاریابی سبز به سال ۱۹۷۰ بر می‏گردد (رکس و بومن^[۸۴] ،۲۰۰۷). فارغ از توجهات دهه ۷۰، در اواخر دهه ۸۰ ایده‏ای به نام بازاریابی سبز خودش را اعلام کرد. در این موقع مرکز توجه مشتریان به سمت محصولات سبز گرایش پیدا کرد و پس از آن موضوع بازاریابی سبز مطرح و پژوهش‏های زیادی خصوصا” در کشور‏های توسعه یافته‏ انجام شد. (تمرکز اصلی بازاریابی سبز در اواخر ۱۹۸۰ و اوایل ۱۹۹۰ درباره ‏اندازه بازار سبز و خصوصیات مصرف‏ کنندگان بود (رکس و بومن، ۲۰۰۷).
۲-۱-۲۰- از جمله فشارهای بیرونی که باعث سبز بودن می‏شوند می‏توان موارد زیر را نام برد:

پیامد
انتظار اثربخشی
انتظار پیامد
منبع: ابراهیمی بخت، ۱۳۸۶، ۱۷
انتظارات پیامد و اثر بخشی (کارآمدی) متمایز هستند، چرا که فرد می‌تواند معتقد باشد که یک دوره عمل خاص، موجب پیامدهای مشخص می‌گردد، اما در مورد نحوه انجام آن کنش‌ها مردد باشد.
شدت اطمینان مردم به خود کارآمدی‌شان معین می‌کند که آن ها به آزمایش، حتی کنار آمدن با موقعیت‌های مشکل خواهند پرداخت یا نه (بندورا، به نقل ازهمان منبع).
خودکارآمدی رگه شخصیتی^[۴۷] نیست. بسیاری از مفاهیم مهارگری و صلاحیت مانند عزت نفس، موضع مهارگری، خوش‌بینی، امیدواری و سخت‌رویی به عنوان رگه یا شبه رگه در نظر گرفته می‌شوند.
خودکارآمدی به عنوان رگه شخصیتی تعریف و ارزیابی نشده است، بلکه باورهای فرد در مورد توانایی انجام مهارت‌ها و توانایی‌ها برای دستیابی به اهداف و پیشرفت طرح ریزی شده در شرایط و موقعیت خاص می‌باشد(مادوکس به نقل از همان منبع، ۱۸).

-خودکارآمدی خود پنداری^[۴۸] نیست. داوری فرد در مورد صلاحیت خودش می‌باشد.بنابراین خودکارآمدی ادراک شده^[۴۹] عبارت است از باورهای فرد درباره قابلیت‌هایش برای انجام سطوح طرح ریزی شده عملکرد و پیشرفت و مهار رویدادهایی که در زندگی‌اش تأثیر بسزایی دارند (بندورا،۱۹۹۸، به نقل از همان منبع ).
-خودکارآمدی، باوری است که یک فرد در مورد انجام یک رفتار مشخص دارد. و اطمینان به توانایی خود در کنترل افکار، احساسات و فعالیت‌هاست و بنابراین روی پیامد اعمال مؤثر است. انتظارات خودکارآمدی بر عملکرد واقعی افراد ، هیجانات،انتخاب رفتار و سرانجام میزان تلاش و کوششی که صرف یک فعالیت می‌شود مؤثر است( میلتیادو و سیونی، ۲۰۰۳، به نقل از همان منبع).
۲-۳-۲-اثرات باورهای خودکارآمدی
عمده‌ترین و اصلی‌ترین مکانیسم در کارکرد شناختی انسان، باورهای خودکارآمدی است. باورهای افراد در مورد لیاقت‌هایشان جهت اعمال کنترل روی حوادث مؤثر بر زندگی اصطلاحاً باورهای خودکارآمدی نامیده می‌شوند (بندورا،۱۹۹۱ ، به نقل از همان منبع).
باورهای خودکارآمدی مبنای انگیزش، بهزیستی و دستاوردهای بشری می‌باشد. به این دلیل است که با وجود این که مردم باور دارند اعمالشان می‌تواند نتایجی را که می‌خواهند به بار آورد، اما در صورت مواجه با مشکل کمتر تمایل به عمل دارند.
برخی از پژوهش‌های پیشین این فرض‌ها را مورد تأیید قرار داده‌اند. این پژوهش‌ها نشان داده‌اند که باورهای مربوط به توانایی به طور مثبت بر کاربرد راهبردهای یادگیری اثر می‌گذارند. افرادی که خودکارآمدی بالایی دارند نسبت به کسانی که خود تردیدی بر آن‌ها حاکم است، راهبردهای یادگیری بیشتری را بکار می‌برند. از طرف دیگر بر اساس نظریه بندورا خودکارآمدی زمانی که به تکلیف معینی اختصاص داشته باشد، یعنی شامل قضاوت‌های فرد در مورد توانایی خود در انجام تکالیف معینی باشد؛ پیش‌بینی بهتر و دقیق‌تر برای پیشرفت تحصیلی است. بندورا معتقد است که باورهای خودکارآمدی مورد انتظار افراد در حوزه فعالیت‌های خاص یا موقعیت‌های خاص تغییر می‌کند. برای مثال یک دانش‌آموز ممکن است در زمینه ریاضیات باور خودکارآمدی قوی داشته باشد اما در مهارت نوشتن یا در مهارت‌های ادبی باورهای ضعیفی داشته باشد. بنابراین به احتمال بیشتر ترجیح می‌دهد درس‌هایی را دنبال کند که تأکید بر ریاضیات دارند به جای انتخاب درس‌هایی که بر ادبیات تکیه می‌کنند. علاوه بر این بندورا معتقد است که وقتی کودکان بزرگتر شده و به کلاس‌های بالاتر می‌روند انگیزه عامل مؤثرتر و مهمتر در آموختن می‌شود و دانش آموزانی که خود را با کفایت و لایق می‌دانند کمتر تحت تأثیر شرایط قرار می‌گیرند (بندورا، ۱۹۸۹،به نقل از یوسفی،۱۳۸۷، ۳۵ ).
۲-۳-۳- منابع باورهای خودکارآمدی
به نظر بندورا داوری شخصی درباره سطح کارآیی شخصی او (باور خودکارآمدی) بر اساس چهار منبع اطلاعاتی شکل می‌گیرد. این چهار منبع عبارتند از:
۱- دستاوردهای عملکردی (با تجربه‌های شخصی)
۲-تجربه‌های جانشینی یا مشاهده عملکرد دیگران،
۳-ترغیب کلامی
۴-حالت‌های فیزیولوژیکی و هیجانی (بندورا، ۱۹۸۲ به نقل از یوسفی، ۱۳۸۷،۳۶ )
وضعیت جسمانی و فیزیولوژیکی که فرد با توجه به آن در مورد توانایی‌ها و قابلیت‌های خود قضاوت می‌کند نمودار(۲-۱۰) این وضعیت را نشان می‌دهد.
منبع: بندورا، ۱۹۹۷، به نقل از بختیاری، ۱۳۸۶، ۵۶
حصول عملکردی(تجربه مستقیم)
تجارب جانشینی
ترغیب کلامی
حالت فیزیولوژیکی
نمودار ۲- ۷منابع عمده انتظارات خودکارآمدی
۲-۳-۴- مراحل رشد خودکارآمدی
خودکارآمدی در انسان به طور ناگهانی و یکدفعه ایجاد نمی‌شود بلکه در گذر زمان و طی مراحل مختلفی در انسان شکل می‌گیرد که در ذیل به مقاطع حساس رشدی که خودکارآمدی در آن رشد می‌یابد اشاره می‌شود.
کودکی:
خودکارآمدی در انسان به تدریج رشد می‌کند. زمانی که کودکان می‌کوشند تا بر محیط پیرامون خود اعمال نفوذ کنند، پرورش و رشد خودکارآمدی را آغاز می‌نمایند آن‌ها با آموختن و توانایی‌هایی چون زبان، مهارت‌های اجتماعی و … بر محیط خود تأثیر می‌گذارند. در دوران کودکی خانواده سهم عمده‌ای در خودکارآمدی و تحول باورهای خوکارآمدی کودکان دارند، تعاملی بین کودک و والدین برقرار می‌شود، والدین محیط تحریک کننده را برای کودک خود فراهم می‌کنند. والدین اجازه آزادی رشد و کاوش را به کودکان می‌بخشند و این تجربیات اولیه کارایی‌ساز در این مراحل بر والدین متمرکز است. جایگاه خواهر و برادر (ترتیب تولد)، کامل بودن خانواده (آیا کودک با پدر یا بامادر و یا با هر دو زندگی می‌کند) و تعداد افراد خانواده در چگونگی شکل‌گیری باورهای خودکارآمدی کودکان تأثیر می‌گذارد (فلامر^[۵۰] ،۱۹۹۵ به نقل از ابراهیمی بخت، ۱۳۸۶، ۳۰).
تأثیر دوستان و همسالان در خودکارآمدی کودکان از چند طریق صورت می‌گیرد.یکی از این راه ها سرمشق‌گیری از کودکانی است که شبیه او هستند. کودکانی که تجربه بیشتری دارند و مطمئن‌ترند.مدرسه محل تحول صلاحیت‌های شناختی و کسب دانش و مهارت‌های ضروری حل مساله برای مواجهه اثر بخش با اجتماع بزرگ‌تر می‌باشد.
نوجوانی:
هر دوره‌ای از رشد، چالش‌های خاص خود را دارد. تجربیات انتقالی نوجوانی، شامل کنار آمدن با درخواست‌ها و فشارها، از آگاهی جنسی گرفته تا انتخاب دانشگاه و شغل می‌باشد. در دوران نوجوانی و جوانی گروه همسالان و محیط مدرسه اهمیت فوق العاده زیادی پیدا می‌کنند. نوجوانان با فرا رسیدن این دوره باید یاد بگیرند که مسئول کارهای خود باشند و این امر مستلزم آموختن مهارت‌های تازه و شیوه‌های زندگی در جامعه بزرگسالان است.در هر موقعیت که مستلزم سازگاری است نوجوان باید شایستگی‌های جدید، ارزیابی‌های جدید از توانایی‌هایش را ایجاد نماید، بندورا خاطر نشان ساخت که موفقیت در این مرحله انتقالی بین کودکی و بزرگسالی به سطح کارایی شخص ایجاد شده در سال‌های کودکی بستگی دارد (شولتز،۱۳۷۷،به نقل از بختیاری، ۱۳۸۶، ۶۸ ).
بزرگسالی:
بندورا بزرگسالی را به اوان بزرگسال و سال‌های میانی تقسیم کرده است. اوان بزرگسالی مستلزم سازگاری‌های بیشتر چون ازدواج کردن، پدر یا مادر شدن و ارتقاء شغلی است. افراد ممکن است دوباره زندگی‌شان را ارزیابی کرده و درخودکار آمدی مربوط به عملکرد فیزیکی خود شک کنند و موفقیت‌های خودکارآمدی را در زمینه‌های دیگر جستجو کنند که آمادگی برای یک شغل جدید ممکن است از نتایج آن باشد. کارایی شخصی زیاد برای عملکرد موفق در این تکلیف‌ها ضروری است. افرادی که کارایی شخصی کمی دارند، نمی‌توانند با این موفقیت‌های اجتماعی برخوردی شایسته داشته باشند و احتمالاً از عهده سازگاری نیز بر نمی‌آیند.
پیری:
ارزشیابی‌های خودکارآمدی در پیری دشوار است. توانایی‌های ذهنی و جسمی رو به کاهش، بازنشستگی از کار فعال و کناره‌گیری از زندگی اجتماعی،دور جدیدی ازخود ارزیابی رامی‌طلبد و پایین بودن خودکارآمدی می‌تواند به صورت نوعی پیشگویی کام‌بخش تأثیر بیشتری بر کارکرد جسمی و ذهنی بگذارد. ممکن است با کم شدن حافظه به خودکارآمدی خود آسیب برسانند و عزت نفس‌شان کاهش می‌یابد و به همین علت شاید نتوانند در یک شغل به مدت طولانی دوام بیاورند. اگر سالخوردگان درباره خودکارآمدی‌شان غیرمطمئن بوده و انتظار شکست داشته باشند، آن‌ها ممکن است دامنه فعالیت‌هایشان را محدود کرده و تلاش کمتری کنند که در نتیجه شکست آن‌ها حتمی می‌شود (بختیاری، ۱۳۸۶، ۶۳). برای مثال کاهش احساس اثر بخشی شخصی در مورد میل جنسی می‌تواند به کاهش فعالیت جنسی انجامد، کارآیی جسمی کم می‌تواند به خستگی و محدود شدن فعالیت‌های جسمی منجر شود. اگر ما معتقد شویم که دیگر کاری نمی‌توانیم انجام دهیم پس ممکن است حتی تلاش هم نکنیم به نظر بندورا، احساس خودکارآمدی عامل مهمی در تعیین موفقیت یا شکست در سراسر عمر محسوب می‌شود (شولتز، به نقل از همان منبع، ۶۹ ).
۲-۴- تعهد سازمانی
امروزه تعهد سازمانی به صورت یکی از انواع تعهد به حرفه و تعهد به اتحادیه و تعهد به مسیر شغلی و … در ادبیات موضوع رفتار سازمانی به عنوان یک متغیر مورد مطالعه وسیع قرار گرفته است. توجه به این عامل ناشی از تأثیرات آن بر وفاداری افراد نسبت به سازمان، پذیرش اهداف سازمانی و ماندگاری افراد در سازمان و رابطهٔ آن با انگیزش، رضایت شغلی و تأخیر یا ترک خدمت می‌باشد.
۲-۴-۱- مفاهیم و تعاریف تعهد سازمانی
در مطالعات رفتار سازمانی تأکید بر نگرش‌های مربوط به کار می‌باشد و بیشتر این مطالعات در ارتباط با سه نگرش، وابستگی شغلی ، رضایت شغلی و تعهد سازمانی است.
ارائه تعریفی شفاف و روشن از تعهد به علت وجود تفاسیر و برداشت‌های متفاوت از آن مشکل است. به عنوان مثال مورو^[۵۱] ۲۵ مفهوم مرتبط با تعهد را در ادبیات مربوطه شناسایی کرده است. دلیل این ابهام و مغایرت‌ها ناشی از ضعف مدل ویژه تعهد می‌باشد (کوپر و هرتلی^[۵۲]، ۱۹۹۷، به نقل از مقصودی، ۱۳۸۴، ۱۸).
اصطلاح تعهد عمدتاً به پیش شرط‌ها با پیامدها و به همان ترتیب به فرایند دلبستگی و متعهد شدن با حالات تعهد و دلبستگی اشاره می‌کند (ریلی و چاتمن^[۵۳]، ۱۹۸۶، همان منبع).
مودی و همکاران ۱۹۸۲ اولین تئوری وسیع تعهد سازمانی را ارائه داده‌اند و آلن و مایر با توجه به پیشینه موضوع دریافتند که تعاریف ارائه شده، بطور کلی سه موضوع کلی را شامل می‌شود.بنابراین به عنوان نتیجه بررسی‌های آلن و مایر ۱۹۹۷ می‌توان گفت تعهد به عنوان وابستگی روایی ممکن است به سه شکل عاطفی- هنجاری- مستمر می‌باشد
۲-۴-۱-۱- تعاریف مبتنی بر وابستگی عاطفی (تعهد عاطفی و روانی)

میوپاتی Bethlem

VII

رشته های آویزان کننده در محل اتصال درم و اپیدرم

اپیدرمولیزیس بولوزای دیستروفیک

IX

غضروف، دیسکهای بین مهره ای

دیسپلازی های متعدد اپی فیزیال

XVII

کلاژن سراسر غشایی در سلول های اپیدرمال

اپیدرمولیزیس بولوزای خوش خیم منتشر اتروفیک

XV و XVIII

کلاژن های تشکیل دهنده اندوستاتین ،‌سلول های اندوتلیال

سندرم Knobloch(کلاژن نوع XVIII)

کلاژن ها از یک مارپیچ سه گانه متشکل از سه زنجیره پلی پپتید آلفا تشکیل می شوند که دارای توالی تکراری gly-x-y هستند در حال حاضر ۲۷ نوع مختلف کلاژن توسط ۴۱ ژن رمزگشایی می شوند که در حداقل ۴ کروموزوم پراکنده هستند. (جدول ۲-۲) انواع III,II,I XI,V, کلاژن های بینابینی یا رشته ای هستند و فراوان ترین انواع را تشکیل می دهند. نوع IV غیر رشته ای (بجای رشته تشکیل صفحه می دهد) و همراه با لامینین جزء اصلی BM را تشکیل می دهد. دیگر کلاژن ها ممکن است تشکیل شبکه توری شکل دهند و می توانند به عنوان لنگرگاهی در محل اتصال اپیدرم و درم، غضروف، و دیواره رگ های خونی عمل کنند.
کلاژن رشته ای از پروکلاژن ساخته می شود؛ پروکلاژن یک مولکول پیش ساز است و از پره پروکلاژن مشتق می شود که از ژن های کلاژن رونویسی می گردد.پس از هیدروکسیلاسیون بقایای پرولین ولیزین و گلیکوزیلاسیون لیزین، سه زنجیره پروکلاژن به ترتیبی قرار می گیرند که مارپیچ سه گانه را می سازند(شکل ۲-۵). پروکلاژن از سلول ترشح می شود و توسط پروتئازها شکسته می شود تا واحد پایه رشته ها را تشکیل دهد. تشکیل کلاژن رشته ای با اکسیداسیون بقایای لیزین و هیدروکسی لیزین خاص توسط یک آنزیم خارج سلولی به نام لیزیل اکسیداز همراه است. این اتفاق سبب اتصال متقاطع بین زنجیره های مولکول های مجاور، و لذا پایداری این ساختمان می گردد، که از ویژگی های کلاژن است. اتصال متقاطع ، مسئول اصلی قدرت کششی کلاژن است. ویتامین C برای هیدروکسیلاسیون پروکلاژن لازم است، این نیاز التیام ناکافی زخم در اسکوروی‌(Scurvy) را توضیح می دهد. اختلالات ژنتیکی در تولید کلاژن موجب بسیاری از سندرم های ارثی می شود، از جمله اشکال مختلف سندرم اهلر ـ‌دانلوس و استئوژنز ایمپرفکتا.

شکل ۲- ۵ مراحل کلاژن سازی
الاستین، فیبریلین و رشته های الاستیک :
بافت هایی همچون رگ های خونی، پوست، رحم و شش برای عملکرد خود نیاز به انعطاف پذیری دارند. اگرچه قدرت کششی توسط پروتئین های خانواده کلاژن تامین می شود، اما توانایی این بافتها در بازگشت به حالت اول به وسیله رشته های الاستیک به وجود می آید. این رشته ها می توانند چندین برابر طول خود کشیده شوند و پس از رفع کشش به اندازه ابتدایی خود بازگردند. از نظر ریخت شناسی، رشته های الاستیک از یک هسته مرکزی متشکل از الاستین که توسط یک شبکه محیطی از میکروفیبریل ها احاطه شده است، تشکیل می گردد. مقادیر قابل توجهی الاستین در دیواره رگ های خونی بزرگ مانند آئورت، و در رحم، پوست و لیگامان ها وجود دارند. شبکه میکروفیبریلی محیطی که هسته را احاطه می کند عمدتا از فیبریلین، یک گلیکوپروتئین مترشحه ۳۵۰ کیلو دالتونی تشکیل می شود که یا به تنهایی یا همراه بادیگر اجزاء ECM وجود دارد. میکروفیبریل ها به عنوان چارچوبی برای رسوب الاستین و قرار گیری رشته های الاستیک عمل می کنند. اختلالات ارثی در فییبریلین سبب تشکیل رشته های غیرطبیعی الاستیک در یک بیماری خانوادگی نسبتا شایع به نام سندرم مارفان می شود که با تغییرات دستگاه قلبی عروقی(دیسکسیون آئورت) و دستگاه اسکلتی همراه است. (۱۳)

تاریخچه لیزر

اولین بار نظریه گسیل القایی (نشر برانگیخته و تقویت نور) در سال ۱۹۱۷ توسط Albert Ainshtan «آلبرت اینشتن» پیشنهاد گردید که همین تئوری بعدها پایه و اساس لیزر قرار گرفت. Laser مخفف عبارت Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation به معنای تقویت نور بوسیله گسل القایی تابش می باشد . در سال Maiman 1960 اولین دستگاه لیزر را با بهره گرفتن از کریستال یاقوت ساخت پس از مدت کوتاهی در سال ۱۹۶۰ پروفسور علی جوان دانشمند پرافتخار ایرانی کارآیی تحریک الکترونی را برای فعال کردن گازها کشف کرد این تحقیقات منجر به ایجاد لیزر هلیوم- نئون گردید که اولین لیزر گازی در ناحیه مادون قرمز و شروع و اساس لیزرهای گازی بود. (۱۴)
تحقیقات اولیه استفاده از لیزر در دندانپزشکی بر روی بافت‌های سخت دندانی بود. در ابتدا چنین تصور می‌شد که می‌توان از لیزر به عنوان فرز یا متّه دندانپزشکی «Drill» و هندپیس جهت تراش دندان، برداشتن مینا، عاج، پوسیدگی‌های دندان و ایجاد حفره در دندان استفاده نمود ولی نتایج حاصل چندان امیدوار کننده نبود، چون اگر لیزر بتواند مینا و عاج دندان را که بافت سخت است بتراشد و بردارد مطمئناً آسیب‌های حرارتی در پالپ دندان و بافت‌های پریودنتال خواهد داشت.
اگر چه لیزر در پزشکی و جراحی دهان در ارتباط با بافت‌های نرم توانسته جای چاقوی جراحی با بیستوری «Scalpel» را بگیرد و سازمان غذا و داروی امریکا «FDA» (Food and Drug Administration) در ۱۰ مه ۱۹۹۰ کاربرد لیزرها در بافت‌های نرم دهان را مورد موافقت قرار داد و اعلام نمود که از لیزرها می‌توان در برخی از اعمال کلینیکی دندانپزشکی در بافت نرم مانند ژنژیوکتومی، ژنژیوپلاستی، بیوپسی، جراحی و برداشتن ضایعات نسج نرم استفاده نمود. ولی هنوز سازمان غذا و داروی امریکا «FDA» و جامعه دندانپزشکی امریکا (Food and Drug Administration) استفاده از لیزرها در بافت سخت و کلسیفیه دندانی که اثرات حرارتی دارند اجازه نداده است و تحقیقان در این باره ادامه دارد. (۱۵و ۱۴)
فیزیک لیزر
در یک اتم به حالت آزاد و خنثی، هسته از پروتون‌ها و نوترون ها تشکیل شده است و الکترون ها به تعداد مساوی با پروتون ها، هسته را احاطه کرده‌اند. الکترون ها در سطوح انرژی مختلفی قرار دارند و در حالت معمول تعداد الکترون های موجود در هر سطح ثابت می‌باشد. نور یا نشر تابش الکترومغناطیس زمانی تولید می‌شود که الکترون از سطح انرژی بالاتر(E_a) به سطح انرژی پایین‌تر (E_b) منتقل شود که در این صورت فرکانس فوتون تابش شده از رابطه زیر بدست می‌آید:
E_a-E_b=h.f
h ضریب ثابت پلانک(Js ^۳۴-۱۰×۶۶/۶h=) و f فرکانس فوتون تابش شده می‌باشد.
انتقال الکترون به سطوح انرژی متفاوت، رنگهای متفاوتی از فوتونها را ایجاد می‌کند.(۱۵) پرتوی لیزر نیز شکل خاصی از انرژی نورانی و در واقع نوعی از انرژی الکترومغناطیس می‌باشد.
قبل از توضیح بیشتر راجع به لیزر لازم است شرحی بر بعضی از اصطلاحات فیزیکی داشته باشیم.
دو نوع نشر تابش به وسیله اتم امکان‌پذیر است: نشر خودبخودی و نشر برانگیخته.
نشر خودبخودی (Spontaneous emission): هنگامی که یک اتم برانگیخته به طور خودبخود به سطح انرژی پایین خود رود و یک فوتون نوری آزاد کند،‌نشر خودبخودی ایجاد می‌شود
نشر برانگیخته (Stimulated emission): هنگامی که یک اتم برانگیخته شده، توسط یک فوتون نوری همسان با فوتون تحریک‌کننده اولیه بمباران شود، با آزاد شدن دو فوتون نوری که دقیقاً در یک فاز می‌باشند، اتم به سطح انرژی پایین‌تر می‌رود و بدین ترتیب نشر برانگیخته ایجاد می‌شود
جذب تابش(Absorption): هنگامی که یک اتم مورد تابش فوتونی با فرکانس f قرار گیرد که فرکانس آن خیلی نزدیک به فرکانس تابش اتمی باشد:  در این صورت احتمال معینی وجود دارد که اتم، فوتونهای برخوردی را جذب کرده و از سطح انرژی پایین(E_b) به سطح انرژی بالاتر(E_a) برود.
تراکم اتمی معکوس(Population inversion): یک فوتون انرژی با احتمال یکسان می‌تواند از سطح انرژی بالا(E_a) به سطح انرژی پایین(E_b) یا برعکس، تغییر مکان پیدا کند. هرگاه در یک سیستم اتمها با سطح انرژی پایین(n₁) نسبت به اتمها با سطح انرژی بالا(n₂) دارای تراکم اتمی بیشتری باشند(n₁>n₂) پدیده جذب غالب خواهد بود. برعکس اگر اتمها با سطح انرژی بالا(n₂) نسبت به اتمها با سطح انرژی پایین(n₁) دارای تراکم اتمی بیشتری باشند.(n₂>n₁) تابش برانگیخته غالب خواهد بود و پدیده تقویت (amplification) را سبب می‌شود. در این پدیده شار فوتونها در عبور از محیط افزایش می‌یابد. (شار فوتون عبارتست از تعداد فوتونها در سانتیمتر مربع). این مسئله اساس پیدایش لیزر می‌باشد. سیستمی که در آن چنین پدیده‌ای حاصل می‌شود بنام مدیوم لیزر(laser medium) و شیوه‌ای که طی آن پدیده فوق صورت می‌گیرد پمپاژ (pumpage) گویند.
دستگاه لیزر متشکل از اجزاء زیر می‌باشد:
۱- مدیوم لیزر(Laser medium)
منبع اولیه مولکولهای برانگیخته می‌باشد(۱۶). بسته به اجزاء ساختمان مدیوم، طول موجهای لیزر مشخص می‌شود(۱۷ و ۱۸ ). این محیط می‌تواند جامد (مثل لیزر Ruby)، مایع(مثل لیزر Dye)، و گاز (مثل لیزر CO₂) باشد. براساس مدیوم، لیزر رنگهای متفاوتی داشته و هر یک کاربرد خاصی در علوم مختلف دارند.(۱۸)
۲- محفظه تشدید کننده (Resonator tube)
این محفظه مدیوم لیزر را دربرمی‌گیرد و انتشار فوتونها بین دو آینه موازی یکدیگر در دو انتهای آن انجام می‌گیرد که در حین انتشار، اتمهای مدیوم را تحریک می‌کنند. یکی از آینه‌ها کاملاً منعکس کننده و دیگری نیمه ترانسپرنت می‌باشد که پرتوی لیزر نهایتاً از آینه اخیر خارج و ساطع می‌شود. (۱۶ و ۱۸ و ۱۹)
۳- منبع انرژی (Power source)
منبع انرژی مدیوم لیزر را پمپاژ می‌کند و انرژی لازم برای شروع عمل را تأمین می‌کند. این منبع انرژی می‌تواند مکانیکی، شیمیایی یا نوری باشد. (۱۸)
خواص لیزر