سازش به معنای سازگاری، صلح، آشتی، حسن سلوک. اتفاق، پیوستگی. ساخت، شکل. سازش حاصل شدن به معنای حصول توافق بین دو تن، برقرار شدن آشتی میان دو یا چند تن.[۷]
١-٢- تعریف اصطلاحی
سازش به این معنی است که طرفین با ارجاع اختلاف به شخص یا اشخاص مورد اعتماد و منتخب خود، از آن ها می خواهند که بین آنان سازش برقرار کند و یا راه حلی برای سازش پیشنهاد نماید بدون اینکه وارد رسیدگی حقوقی و قضائی بشود و سپس یا پیشنهاد آن شخص را میپذیرند و اجرا میکنند و یا به راه و روشی دیگر روی می آورند. این روش گاهی به ویژه، در مواقعی که مقرر می شود داور بر اساس انصاف و کدخدامنشانه رأی صادر نماید، با داوری اشتباه می شود ولی با آن یکسان نیست و برای خود ضوابط ویژه ای دارد که به مرور زمان شکل گرفته، به نحوی که هم اکنون در کنار مقررات مربوط به داوری، مقررات سازش هم تدوین گردیده است که نمونه آن مقررات سازش و داوری اتاق بازرگانی بینالمللی است در ایران هم مقررات و ضوابطی هم برای ایجاد سازش تدوین گردیده است.[۸]
در حقیقت سازش یک گام قبل از مرحله داوری رسمی است. سازش نسبت به میانجیگری، رسمیتر است زیرا مشتمل بر یک روند رسمی است که در آن سازشدهندگان، موضوع منازعه را مورد تحقیق و بازرسی قرار میدهند و سپس برای حل موضوع پیشنهادات رسمی به طرفین ارائه میکنند. تحقیق و بازرسی برای سازش هم متضمن واقعیات امر و مبانی حقوقی آن است و هم جنبهها و ابعاد غیرحقوقی موضوع.
روند سازش معمولاً به صورت محرمانه انجام میشود، زیرا برای دولتها دادن امتیاز در جریان سازش آسانتر است، به شرط این که علنی و فاش نشود. اگر پیشنهادات سازشدهندگان مقبول واقع شود، معمولاً به صورت مکتوب در میآید که سند ثبت و ضبط توافقها است. اما در عمل سازش به معنائی که گفتیم کمتر پیش میآید، شاید به این علت که هر گاه اتخاذ طرق غیر رسمیتر (میانجیگری و …) برای حل اختلاف، توقیفی به بار نیاورده باشد، بعید است طریقه سازش راه به جایی ببرد.[۹]
٢- تفکیک مفهوم سازش از مفاهیم مشابه
٢-١- سازش و مذاکره[۱۰]
مذاکره بدون تردید روش بسیار قدیمی و متداول برای حل اختلافات است. و میتوان آن را به شرح ذیل تعریف نمود:
مذاکره روش مستقل حل اختلاف بوده و هدف از آن پیدا کردن راه حل خلاقی است که موجبات رضایت طرفین را جلب نموده تا هر یک از آنان بتوانند منافع خود را حفظ نمایند. به طور خلاصه میتوان گفت هدف از مذاکره برقراری ارتباط بین طرفین یا اصلاح و ختم رابطه موجود میباشد.[۱۱]
بدیهی است که مذاکره مستدل، برای این روش به عنوان امتیاز محسوب شده و دعوی را به طور بنیادی حل و فصل میکند، به نحوی که طرفین پس از پایان مذاکره احساس رضایت بنمایند. نکته قابل توجه این است که مذاکره کننده باید امتیازات مشترک و منافع مورد اختلاف را مورد بررسی قرار داده و در مجموع به مصادیق صحیح و مستقل از اراده طرفین تأکید نماید. نتیجه میشود که مذاکره مستدل باید دارای چهار عنصر اساسی زیر باشد:
– توجه به منافع مورد نظر
– یافتن راه حلی که منافع مشترک را تأمین نماید
– به کار بردن مصادیق ملموس.
وجه فارق روش مذاکره با روشهای دیگر آن است که در مذاکره شخص ثالثی وجود ندارد که در مورد حل اختلاف راهکاری را به طرفین تحمیل یا حتی پیشنهاد کند، بلکه چنان که از نام آن بر میآید، خود طرفین اختلاف مستقیم یا غیرمستقیم با یکدیگر گفتگو مینمایند. مذاکره معمولاً مستلزم این معنی است که طرفین با حسن نیت گفتگو کنند، به نحوی که چشماندازی از موفقیت در حل اختلاف و حصول نتیجه وجود داشته باشد. البته هیچ گونه تعریف حقوقی از اصطلاح مذاکره وجود ندارد و همین امر میتواند مشکلاتی را به بار آورد، به ویژه در مواردی که در قرارداد بینالمللی مربوط شرط شده باشد که دادگاه فقط هنگامی صلاحیت رسیدگی به اختلافات را دارد که موضوع از طریق «مذاکره» حل و فصل نشده باشد.
٢-٢- سازش و میانجیگری[۱۲]
میانجیگری به معنای مشارکت و مداخله فعال میانجی (شخص ثالث) است در انتقال و توضیح پیشنهادات هر کدام از طرفین به طرف دیگر. برای حل اختلاف معموملاً میانجی بر اساس آنچه طرفین به او میگویند پیشنهاد حل و فصل غیر رسمی هم میدهد. میانجیگری محتاج موافقت جدی هر دو طرف است. پیشنهادات میانجی برای حل و فصل اختلاف نسبت به طرفین الزامآور نیست، مگر این که آن را بپذیرند. هدف از چنین پیشنهاداتی نیز یافتن راه حل مؤثری برای رفع منازعه است و به همین جهت لازم نیست دقیقاً با حقوق قانونی متنازعین منطبق و همسو باشد، هر چند مسلماًً همین حقوق قانونی است که معمولاً زمینه و محور اصلی حل و فصل قضیه را تعیین میکند.[۱۳]
روش میانجیگری این روش ممکن است بر اساس قانون در اختلافات ناشی از کار، اجاره، امور ساختمانی و تأسیسات، دعاوی خانوادگی و حمایت از مصرف کننده استفاده شود. به طور مثال، در حقوق بلژیک ماده ٧٣١ و بعد آیین دادرسی مدنی و فرمان سلطنتی ١٩٧٠، سازش اختیاری را در خصوص اختلافات مردم با ادارات، به کمیته عالی کنترل محول نموده است تا کمیته مذبور به موضوع رسیدگی و نظر خود را اعلام دارد. همچنین اختلافات بین بانکها با مشتریان خود و بنگاههای تجارتی عمومی مستقل با مصرف کنندگان به موجب قوانین ١٩٩٠ و ١٩٩١ از طریق میانجیگری پیشبینی شده و بالاخره در زمینه بورس اوراق بهادار، بیمه و بانک، میانجیگری توسط یک نفر صورت میگیرد.
در کلیه مراحل فوق انتخاب میانجی فوقالعاده حائز اهمیت بوده و موفقیت حل اختلاف به شایستگی و صحت عمل میانجی بستگی دارد. او میتواند راه حل مفید و قابل قبول به طرفین پیشنهاد کرده و به این ترتیب وظیفه خود را به نحو احسن انجام دهد. بدیهی است حسن نیت و دقت عملکرد برای جلب اعتماد طرفین ضروری میباشد. میانجی معمولاً به وسیله طرف اختلاف یا از طریق مقام یا ارگانی از قبیل دادگاه، مؤسسه سازش و داوری، انتخاب میشود و سعی میکند که با طرفین تماس حاصل نموده و پس از بررسی دلایل و مدارک آن ها را به یکدیگر نزدیک سازد. اگر میانجی موفق نشود، ممکن است جریان امر به قاضی انتخاب کننده میانجی ارجاع شود تا شخصاً به دعوی رسیدگی نماید.
نظر به این که میانجی در رسیدگی به اختلاف اختیار اتخاذ تصمیم ندارد، اصولاً نمیتوان او را مسئول شناخت. ولی اگر در انجام وظایف خود جانب بی طرفی و حسن نیت را رعایت نکند در چنین صورتی مسئول خواهد بود و زیان وارده به طرف دیگر، ممکن است از طریق بیمه جبران شود.
سازش دادن و میانجیگری دارای وجوه اشتراک و افتراق بوده و هر دو روش مستلزم مداخله فرد ثالثی است که با بیطرفی و استقلال اندیشه سعی کند دو طرف دعوی را به هم نزدیک کرده و راه حل های ممکن را به آنان پیشنهاد نماید.
برخی معتقد هستند که میانجیگری نوعی سازش است و میانجی، به طرفین فرمولِ توافق را پیشنهاد و سپس اقدام به تهیه طرح میکند در صورتی که سازش دهنده فقط طرفین را از وضعیت اختلاف، منافع، حقوق و تکالیف آنان آگاه ساخته و سعی میکند آنان را در جهت سازش به هم نزدیک نماید.[۱۴]
در هر دو روش فوق، سازش دهنده و میانجی ، اختیار اتخاذ تصمیم را نداشته ولی میانجی هدایت کننده و فعال میباشد. در قراردادهای ساختمانی، تجارتی یا خانوادگی معمولاً حل اختلاف را به دو میانجی محول مینمایند و پیشبینی شرط داوری نیز در صورت عدم توافق، امکانپذیر است که میانجی در سمت داور بر اساس آخرین پیشتهاد خود به اختلاف رسیدگی و رأی خود را صادر نماید.
٢-٣- سازش و کارشناسی
“
