با توجه به نتایج حاصل از میزان احتمال ازکار افتادگی تجهیزات مورد مطالعه مشخص گردید که ۵۰% از میزان احتمال از کارافتادگی تجهیزات در طبقه بندی ۱ و ۵۰ % از تجهیزات نیز در طبقه بندی ۲ قرار می گیرند. مبدل های (A,B)422و مبدل ۴۳۳ به انظمام برج ۴۰۲ از بیشترین میزان احتمال از کار افتادگی برخوردار می باشند. نقش فاکتور های فرایند و تجربی در تعیین کتگوری تجهیزات محسوس می باشد.
مبدل ۴۳۳ از لحاظ فاکتور تجربی بالاترین نرخ را داشته و مبدل های (A,B)422 از جهت فاکتور فرایند بیشترین و مبدل ۴۲۶ و درام ۴۱۲ کمترین نرخ را دارا می باشند.
ماتریس ریسک را در دنیا به اشکال گوناگون و مطابق با رویکرد استراتژیک مدیریت در خصوص میزان توجه به مسئله ایمنی تدوین می گردد که بسته به نوع صنعت مورد مطالعه ریسک و متد ارزیابی ریسک نوع ماتریس می تواند متفاوت باشد. به عنوان مثال در برخی صنایع ماتریس ۳×۳ یا ۴×۴ و یا ۵×۵ با ترکیب رنگهای متفاوت استفاده می شود و بعضا بسته به اینکه متد ارزیابی کمی، کیفی و یا نیمه کمی می باشد ماتریس ها متفاوت می باشند. از نتایج ماتریس ریسک می توان برای تعیین نواحی بحرانی تر نیز استفاده کرد . همچنین می توان از این نتایج برای تصمیم گیری در مورد اینکه چه بخشی از واحد فرآیندی نیازمند بیشترین توجه در حین بازرسی و یا دیگر فعالیت های تخفیف دهنده ریسک می باشد ، استفاده نمود.

ماتریس مورد استفاده در این پژوهش شباهت بسیار زیادی به ماتریس موجود در API581 2000 داشته که بدلیل تاکید مدیریت بر موضوع ایمنی با ان ماتریس سخت گیرانه تر برخورد کرده و از مساحت ناحیه سبز رنگ (منطقه ریسک کم) کم شده و متقابلا به مساحت ریسک زیاد و بسیار زیاد افزوده شده است.
ماتریس مورد استفاده در این پروژه در جدول ۵ نشان داده شده است. جدول ۶ نتایج حاصله از محاسبات ریسک در دو بخش پیامد از کار افتادگی و احتمال از کارافتادگی (جدول ۱ و ۳) را نشان می دهد که به کمک جدول ۵ حاصلضرب این دو پارامتر و یا محل تقاطع انها در ماتریس ریسک نشان دهنده نمره یا سطح ریسک تجهیز مورد مطالعه می باشد.
جدول ۵-۵ ماتریس ریسک مورد استفاده در فرایند ارزیابی ریسک واحد دی اتانایزر
جدول۵-۶ نتیجه ارزیابی ریسک تجهیزات مورد مطالعه

Row
Equipment Tag
COF Category
LOF Category
Risk

۱
۳۰-D-406
E
۱
H

۲
۳۰-E-420
E
۱
H

۳
۳۰-E-421
H
۱
M

۴
۳۰-E-422A
M
۲
M

^** اختلاف معنی‏دار در سطح آماری ۱ درصد، ^* اختلاف معنی‏دار در سطح آماری ۵ درصد و ^ns عدم اختلاف آماری معنی‏دار

۵۹
۴-۲-۱ ارتفاع
با توجه به جدول ۴-۳ و ۴-۵ اثر متقابل سطوح سالیسیلیک‏اسید در هر ۴ سطح شوری معنی‏دار بود. برش‏دهی اثر متقابل نشان داد که به طور کلی با افزایش شوری از میانگین ارتفاع بوته شبدر برسیم کاسته شد. در هر سطح شوری هم تقریبا روند مشابهی بین سطوح مختلف سالیسیلیک‏اسید مشاهده شد. بدین ترتیب که در هر سطح شوری، عدم استفاده از سالیسیلیک‏اسید کمترین میانگین ارتفاع را داشت که با افزایش سطوح سالیسیلیک‏اسید به ۱۰۰ پی‏پی‏ام بر مقدار این صفت افزوده شد و در سطوح بیشتر از این مقدار، روند کاهشی مشاهده شد. در سطح شوری صفر، کمترین مقدار میانگین ارتفاع مربوط به سطح شاهد سالیسیلیک‏اسید (۰۰/۵۳ سانتی‏متر) بود. بیشترین مقدار میانگین ارتفاع بوته در این سطح شوری مربوط به سطح ۱۰۰ سالیسیلیک‏اسید (۵۰/۶۴ سانتی‏متر) بود که با بقیه سطوح پرایمینگ اختلاف معنی‏داری داشت. در سطح شوری ۳ دسی‏زیمنس بر متر نیز بیشترین ارتفاع بوته مربوط به سطح ۱۰۰ پی‏پی‏ام سالیسیلیک‏اسید (۸۳/۵۴ سانتی‏متر) بود، بعد از آن سطوح ۵۰ و ۱۵۰ پی‏پی‏ام (به ترتیب با ۶۳/۵۲ و ۷۰/۵۲ سانتی‏متر) قرار داشتند که از نظر آماری اختلاف آماری معنی‏داری با هم نداشتند. کمترین میانگین ارتفاع بوته در این سطح شوری مربوط به سطح شاهد سالیسیلیک‏اسید بود که با سطح ۲۰۰ پی‏پی‏ام پرایمینگ در یک سطح آماری قرار گرفتند (به ترتیب ۰۳/۵۰ و ۱۳/۵۱ سانتی‏متر). در سطح شوری ۶ دسی‏زیمنس نیز بیشترین میانگین ارتفاع مربوط به سطح پرایمینگ ۱۰۰ پی‏پی‏ام (۲۷/۵۱) بود که با سطح پرایم ۱۵۰ پی‏پی‏ام (۱۶/۵۰) اختلاف آماری معنی‏داری نداشت. بعد از آن‏ها سطح دوم پرایمینگ با ۵۰ پی‏پی‏ام سالیسیلیک‏اسید با میانگین ۷۷/۴۹ سانتی‏متر ارتفاع بوته بیشتری نسبت به شاهد و ۲۰۰ پی‏پی‏ام پرایمینگ داشتند. کمتریم مقدار میانگین ارتفاع مربوط به سطح شاهد سالیسیلیک‏اسید بود (۱۳/۴۴) که با سطح ۲۰۰ پی‏پی‏ام (۳۳/۴۶) نیزاختلاف معنی‏دار داشت. در شدید ترین سطح شوری (۹ دسی‏زیمنس بر متر) نیز نتایج مشابهی به دست آمد. بر ای اساس، بیشترین مقدار میانگین ارتفاع مربوط به سطوح ۱۰۰ و ۱۵۰ پی‏پی‏ام سالیسیلیک اسید بود که در یک سطح آماری قرار گرفتند (به ترتیب ۹۷/۴۶ و ۱۳/۴۶). کمترین میانگین ارتفاع مربوط به شاهد پرایم بود (۹۳/۳۸ سانتی‏متر). بین سطوح ۲۰۰ و ۵۰ پی‏پی‏ام (به ترتیب ۴۳/۴۲ و ۶۷/۴۳ سانتی‏متر) نیز اختلاف آماری معنی‏داری مشاهده شد. به نظر می‏رسد در سطوح شوری شدید، سطح ۱۵۰ سالیسیلیک‏اسید بهتر از ۱۰۰ پی‏پی‏ام باشد (شکل ۴-۹).
۶۰
شکل ۴-۹ برش دهی اثر متقابل سطوح سالیسیلیک‏اسید در هر سطح شوری بر میانگین ارتفاع
کاید نظامی و همکاران (۱۳۹۱) در مطالعه‏ای که بر روی عدس داشتند به این نتیجه رسیدند که با افزایش شوری ارتفاع گیاه کاهش یافت و بین سطوح مختلف شوری اختلاف معنی‏داری داشت. تحت تنش شوری، عدم آماس مناسب و تخصیص بیشتر مواد سنتزشده جهت مقابله با تنش، کوتاه‏شدن دوره رشد گیاه و مکانیسم‏های فرار از تنش، همگی می‏توانند مانع از توسعه عادی سلول‏ها و در نتیجه کاهش ارتفاع گیاه شوند (جوز، ۲۰۰۲). کاهش ارتفاع بوته، همگام با افزایش شوری و نیز با توجه به اثر شوری بر کاهش جذب آب و در نتیجه، کاهش تقسیم، طویل‏شدن و تمایز سلولی، امری کاملا بدیهی است (میرمحمدمیبدی و قره‏یزدی، ۲۰۰۲). کاهش معنی‏دار ارتفاع گیاه در اثر تنش شوری در ریحان و نیشکر نیز گزارش شده است (حسنی، ۲۰۰۳؛ حسین و همکاران، ۲۰۰۴).
۴-۲-۲ سطح برگ
برش‏دهی اثر متقابل نشان داد که سطح برگ با افزایش تنش شوری کاهش می‏یابد ولی این کاهش در سطح ۱۰۰ پی‏پی‏ام سالیسیلیک‏اسید تا حدی کمتر است به طوری که در هر سطح از تنش شوری، استعمال سالیسیلیک‏اسید از صفر تا ۱۰۰ پی‏پی‏ام باعث افزایش سطح برگ شد و از آن به بعد دوباره روند کاهشی راپیش گرفت (شکل ۴-۱۰). در هر سطح از تنش شوری سطح شاهد سالیسیلیک‏اسید دارای کمترین سطح برگ بوته بود. در سطح شاهد شوری، نیز استفاده از سالیسیلیک‏اسید روند مشابهی داشت به طوری که کمترین و بیشترین سطح برگ به ترتیب مربوط به شاهد و ۱۰۰ پی‏پی‏ام سالیسیلیک‏اسید بود. در سطح شاهد شوری، کمترین سطح برگ بوته مربوط به شاهد بود (۱۸۹) و بیشترین مقدار آن مربوط به سطح ۱۰۰ پرایم با میانگین ۱۷/۲۳۱ بود. بین تمامی سطوح اختلاف آماری معنی‏داری وجود داشت. سطح ۱۰۰ پرایم در سطح شوری ۳ دسی‏زیمنس دارای بیشترین سطح برگ بوته ۵۰/۱۹۵ بود و بعد از آن سطح ۱۵۰ با میانگین ۱۹۴ قرار گرفت. کمترین میانگین سطح بوته در این سطح شوری مربوط به سطح شاهد (۳۳/۱۷۲) بود. در سطح شوری ۶ دسی‏زیمنس نیز سطج برگ بوته در تمامی سطوح یالیسیلیک‏اسید نسبت به سطح شوری ۳ و صفر دسی‏زیمنس کاهش یافت. پرایمینگ ۱۰۰ پی‏پی‏ام نسبت به سطوح دیگر سالیسیلیک‏اسید کاهش کمتری یافت. در این سطح شوری، بین سطوح ۵۰، ۱۵۰ و ۲۰۰ پی‏پی‏ام سالیسیلیک‏اسید اختلاف آماری معنی‏داری مشاهده نشد. کمترین مقدار سطح بوته مربوط به شاهد بود (۳۳/۱۵۷). در شدیدترین سطح شوری (۹ دسی‏زیمنس بر متر) نیز پرایمینگ با ۱۰۰ پی‏پی‏ام سالیسیلیک‏اسید، میانگین سطح برگ بیشتری نسبت سایر سطوح داشت ۰۰/۱۶۳). سطوح ۵۰ و ۱۵۰ پی‏پی‏ام (به ترتیب با میانگین سطح برگ بوته ۳۳/۱۵۵ و ۳۳/۱۵۸) در یک سطح آماری قرار گرفتند. سطح شاهد دارای کمترین مقدار سطح برگ بوته بود (۳۳/۱۳۵).
۶۱
شکل ۴-۱۰ برش دهی اثر متقابل سطوح سالیسیلیک‏اسید در هر سطح شوری بر سطح برگ بوته
۶۲
کاهش شاخص‏های رشد در گوجه‏فرنگی، عدس و جو تحت تنش شوری گزارش شده است (شیبلی و همکاران، ۲۰۰۷؛ باندگلو و همکاران، ۲۰۰۴؛ الطیب، ۲۰۰۵).
۴-۲-۳ وزن تر
از آن‏جایی که طبق جدول تجزیه واریانس (۴-۳) فقط اثر شوری بر میانگین وزن تر معنی‏دار بود، تجزیه رگرسیونی اثر شوری بر میانگین وزن تر انجام شد (شکل ۴-۱۱). رابطه رگرسیونی بسیار معنی‏داری بین میانگین وزن تر و شوری وجود داشت (۹۴/۰=R²). این رابطه رگرسیونی خطی و منفی بود به طوری که در عدم شوری میانگین وزن تر برابر با ۰۹/۳ گرم بود و با افزایش هر واحد شوری، ۱۲/۰ گرم از میانگین وزن تر کاسته شد. بیشترین وزن تر مربوط به شوری صفر با میانگین ۲۰/۳ گرم بود که با سطوح شوری دیگر اختلاف آماری معنی‏داری داشت. کمترین مقدار آن در شدیدترین تیمار شوری (۹ دسی‏زیمنس) به دست آمد (۰۳/۲ گرم) که به همراه سطوح شوری ۳ و ۶ در یک سطح آماری قرار گرفتند.
شکل ۴-۱۱ تجزیه رگرسیون اثر سطوح شوریبر میانگین وزن تر
۴-۲-۴ تولید ماده خشک
بر اساس شکل ۴-۱۲ بین سطوح شوری و میانگین تولید خشک نیز یک رابطه رگرسیونی خطی منفی وجود داشت (۹۶/۰=R²). بر اساس این رابطه در عدم شوری، میانگین وزن خشک برابر با ۵/۰ گرم است و با افزایش هرواحد دسی‏زیمنس شوری، ۰۲/۰ گرم از وزن خشک گیاه کاسته می‏شود. به طوری که کمترین وزن خشک گیاه مربوط به سطح شوری ۹ دسی‏زیمنس بود (۳/۰ گرم) که با سطح شوری ۶ (۳۸/۰ گرم) اختلاف آماری معنی‏داری نداشت. بیشترین مقدار وزن خشک در سطح صفر شوری به دست آمد (۵/۰ گرم).
۶۳
شکل ۴-۱۲ تجزیه رگرسیون اثر سطوح شوریبر میانگین وزن خشک
۴-۲-۵عدد اسپد (شاخص کلروفیل)، کلروفیل a، b و کارتنوئیدها
نتایج تجزیه رگرسیون نشان داد که بین عدد اسپد در اندازه‏گیری اول (عدد اسپد ۱) و سطوح شوری رابطه خطی منفی وجود دارد (%۹۷=R²) که با افزایش هر واحد شوری از سطح شاهد تا سطح ۹ دسی‏زیمنس مقدار عدد اسپد ۱ از ۷۶/۳۹ با شیب ۰۲/۱ واحد ماهش می‏یابد. بیشترین عدد اسپد ۱ مربوط به عدم تنش شوری بود (۵۳/۳۹) که با سطووح دیگر اختلاف معنی‏دار داشت و کمترین مقدار آن نیز مربوط به سطح ۹ دسی‏زیمنس با میانگین ۹۵/۲۹ بود (شکل ۴-۱۳).
۶۴
شکل ۴-۱۳ تجزیه رگرسیون اثر سطوح شوریبر عدد اسپد ۱
بین عدد اسپد ۱ و سطوح پرایمینگ سالیسیلیک‏اسید رابطه رگرسیونی درجه دوم برقرار بود (%۸۸=R²). بر اساس این رابطه در شرایط عدم پرایمینگ، میانگین عدد اسپد ۱ برابر با ۰۲/۳۳ بود و تا سطح ۱۰۰ پی‏پی‏ام سالیسیلیک‏اسید با افزایش هر پی‏پی‏ام سالیسیلیک‏اسید به میزان ۰۷/۰ واحد بر عدد اسپد ۱ افزوده شد و از آن نقطه به بعد اثر سالیسیلک‏اسید بر عکس شد و با ازای افزایش هر واحد سالیسیلیک‏اسید میانگین عدد اسپد به میزان ۰۰۰۳/۰ واحد کاهش یافت (شکل ۴-۱۴). کمترین میزان عدد اسپد مربوط به شاهد پرایم بود (۷۸/۳۲) که با سطوح دیگر اختلاف معنی‏داری داشت و بیشترین مقدار آن نیز مربوط به سطح ۱۰۰ پی‏پی‏ام بود (۳۳/۳۷). بین سطوح ۵۰ و ۱۵۰ پی‏پی‏ام از نظر عدد اسپد ۱ اختلاف آماری معنی‏داری وجود نداشت.
شکل ۴-۱۴ تجزیه رگرسیون اثر سطوح سالیسیلیک‏اسیدبر عدد اسپد ۱
۶۵
از آن‏جایی که اثر متقابل شوری و سالیسیلیک‏اسید بر عدد اسپد حاصل از اندازه‏گیری دوم (عدد اسپد ۲) معنی‏دار شد (جدول ۴-۴) و بر اساس برش‏دهی فیزیکی مشخص شد که اختلاف بین سطوح سالیسیلیک‏اسید در همه سطوح شوری معنی‏دار است (جدول ۴-۶)، لذا در شکل ۴-۱۵ تمای مقایسات آورده شده‏اند. به طور کلی با افزایش شوری عدد اسپد ۲ کاهش می‏یابد؛ و در هر سطح شوری سطوح پایین (صفر و ۵۰ پی‏پی‏ام) و سطوح بالای سالیسیلیک‏اسید (۲۰۰ پی‏پی‏ام) نسبت به سطوح ۱۰۰ و ۱۵۰ پی‏پی‏ام بیشتر تحت تنش شوری قرار گرفتند و شاخص کلروفیل آن‏ها بیشتر کاهش یافت. بر این اساس در سطح صفر شوری، کمترین عدد اسپد ۲ مربوط به شاهد (۳/۴۳) بود و بیشترین آن مربوط به سطح ۱۰۰ پی‏پی‏ام (۰۷/۵۰) بود که با سطح ۱۵۰ پی‏پی‏ام اختلاف معنی‏داری نداشت (۸۳/۴۸). این شاخص در سطح ۲۰۰ پی‏پی‏ام در این سطح شوری مجددا کاهش معنی‏داری پیدا کرد (۸۳/۴۷). در سطح دوم شوری (۳ دسی‏زیمنس) روند مشابهی مشاهده شد، به این ترتیب که کمترین مقادیر مربوط به سطوح صفر و ۵۰ پی‏پی‏ام بود که با هم اختلاف معنی‏داری داشتند (به ترتیب (۴۷/۴۰ و ۲۳/۴۵). بیشترین مقدار عدد اسپد نیز در سطح ۱۰۰ پرایم به دست آمد که با سطح ۱۵۰ پی‏پی‏ام در یک سطح آماری قرار گرفتند (به ترتیب ۸۰/۴۷ و ۶۷/۴۶). سطح ۲۰۰ پی‏پی‏ام دارای عدد اسپد ۲ کمتری بود که با سطح ۱۵۰ پی‏پی‏ام اختلاف آماری معنی‏داری نداشت. در سطح شوری بیشتر یعنی سطح شوری ۶ دسی‏زیمنس کمترین مقدار مربوط بهشاهد بود (۲۳/۳۸) و بقیه سطوح استفاده از سالیسیلیک‏اسید در یک سطح آماری قرار گرفتند. در سطح شوری ۹ دسی‏زینس نیز کمترین مقدار عدد اسپد مربوط به شاهد بود (۴۳/۳۵) و سطوح ۵۰ ، ۱۰۰ و ۱۵۰ پی‏پی‏ام در یک سطح آماری قرار گرفتند.
۶۶
شکل ۴-۱۵ برش دهی اثر متقابل سطوح سالیسیلیک‏اسید در هر سطح شوری بر عدد اسپد ۲
برش‏دهی اثر متقابل بر کلروفیل b نیز نشان داد که سالیسیلیک‏اسید در سطوح مختلف شوری نتوانست اثر بهبود دهنده‏ای بر روی کلروفیل ‏bبگذارد و سطح شاهد دارای بیشترین کلروفیل bبود (شکل ۴-۱۶).
شکل ۴-۱۶ برش دهی اثر متقابل سطوح سالیسیلیک‏اسید در هر سطح شوری بر میزان کلروفیل b
۶۷
برش‏دهی اثر متقابل سالیسیلیک‏اسید و شوری نیز نتایج مشابهی بر میزان کارتنوئید داشت به طوری که سطوح سالیسیلیک‏اسید باعث کاهش میزان کارتنوئیدها در سطوح شوری شدند (شکل ۴-۱۷).
شکل ۴-۱۷ برش دهی اثر متقابل سطوح سالیسیلیک‏اسید در هر سطح شوری بر میزان کارتنوئید
در مطالعه‏ای بر روی ذرت تنش شوری باعث کاهش رنگیزه‏های فتوسنتزی (کلروفیل و کارتنوئید) شد (مومنی و همکاران، ۱۳۹۲) این کاهش می‏تواند به علت تخریب ساختمان کلروپلاست و دستگاه فتوسنتزی، فتواکسیداسیون کلروفیل‏ها، واکنش آن‏ها با اکسیژن یکتایی، تخریب پیش‏ماده‏های سنتز کلروفیل‏ها جدید و فعال‏شدن آنزیم‏های تجزیه کننده کلروفیل از جمله کلروفیلاز و اختلالات هورمونی باش (الطیب، ۲۰۰۵، روت و همکاران، ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸، سلطانی و همکاران، ۱۹۹۹ و نوسلوز و واسیلاکاکیس، ۲۰۰۷)، هر چند که تجمع یون‏های سدیم و کلر در برگ‏ها در تنش شوری نیز تاثیر منفی بر غلظت کلروفیل دارد (استیفن و همکاران، ۲۰۰۶).؛ علاوه بر این تنش شوری در جذب عناصری که در سنتز کلروفیل نقش دارند مانند آهن و منیزیم اختلال ایجاد می‏کند (نوسلوز و واسیلاکاکیس، ۲۰۰۷). کاهش مقدار رنگیزه‏های فتوسنتزی در شرایط شوری و خشکی می‏تواند عمدتا به دلیل تخریب ساختمان کلروپلاست و دستگاه فتوسنتزی، فتواکسیداسیون کلروفیل‏ها، واکنش آن‏ها با اکسیژن یکتایی، تخریب پیش‏ماده‏های سنتز کلروفیل و ممانعت از بیوسنتز کلروفیل‏های جدید و فعال‏شدن آنزیم‏های تجزیه‏کننده کلروفیل از جمله کلروفیلاز باشد (الطیب، ۲۰۰۵؛ نئوسلوز و ناسیلاکاکیس، ۲۰۰۷). علاوه‏بر این، تنش شوری بر جذب برخی عناصر ضروری نظیر آهن و منیزیم اختلال ایجاد می‏کند که در سنتز کلروفیل ضروری می‏باشند (پسندی‏پور و همکاران، ۱۳۹۲). برخی از محققین تغییر در متابولیسم نیتروژن و سنتز ترکیباتی مانند پرولین، کاهش ضخامت تیغه‏های تیلاکوئید و تخریب کلروپلاست‏ها را علت کاهش کلروفیل ذکر کردند (ناظم بکایی و فهیمی، ۱۳۷۸). پوستینی و همکاران (۱۳۸۲) بیان داشتند که کلروفیل a و b به طور یکسان تحت تاثیر شوری قرار نمی‏گیرند چرا که کلروفیل a تجزیه‏پذیر تر است. افزایش رنگیزه‏های فتوسنتزی تحت تیمار سالیسیلیک‏اسید را می‏توان به علت اثر آن بر تحریک مسیر سنتزی این رنگدانه‏ها دانست (غریب و همکاران، ۲۰۰۷).
۶۸
می‏توان کاهش صفات رویشی را به کاهش مواد فتوسنتزی برای تامین رشد سبزینه‏ای نسبت داد چرا که غلظت کلروفیل از عوامل مهم در ظرفیت فتوسنتزی است و شوری باعث کارایی ضعیف برگ‏ها در فتوسنتز می‏شود (عبدل‏بکی و همکاران، ۲۰۰۸). شعاع و میری دریافتند که بیشترین میزان کلروفیلa وb مربوط به تیمار ۵/۰ میلی‏مولار و کمترین آن مربوط به تیمار ۱ میلی‏مولار سالیسیلیک‏اسید بود؛آن‏ها نتیجه گرفتند کهاثرات سالیسیلیک‏اسید به شدت به غلظت مصرف آن وابسته است. کمالی و همکاران (۱۳۹۱) دریافتند که اثرات ساده و متقابل شوری و سالیسیلیک‏اسید بر عدد اسپد در گیاه گل تکمه‏ای (gomphrenaglobosa L) بسیار معنی‏دار بود. با افزایش شوری عدد اسپد کم شد و با سالیسیلیک‏اسید در تنش عدد اسپد زیاد شد.

۴-۲-۶ تجمع یون‏های پتاسیم و سدیم
همان‏طور که در شکل (۴-۱۸) آمده است، با افزایش شوری میزان یون سدیم در شبدر افزایش یافت که کاربرد سالیسیلیک‏اسید تا حدی باعث کاهش معنی‏دار آن در سطوح مخنلف شوری شد. بدین ترتیب که در تمامی سطوح تنش شوری، سطح شاهد سالیسیلیک‏اسید دارای بیشترین تجمع یون سدیم بود و با بهره گرفتن از سالیسیلیک‏اسید تا سطح ۱۰۰ پی‏پی‏ام این افزایش، کمتر بود و تا حدی باعث بهبود شد و از این غلظت به بعد کاربرد سالیسیلیک‏اسید نتیجه عکس داشت و باعث افزایش یون سدیم شد. در سطح صفر شوری، میزان سدیم برابر با ۱/۱۱۱ بود که نسبت به سطوح دیگر اختلاف آماری معنی‏داری داشت. کمترین میزان آن مربوط به سطح ۱۰۰ پی‏پی‏ام بود (۶۷/۴۸). بعد از سطح ۱۰۰، سطح ۱۵۰ پی‏پی‏ام پرایم با یک اختلاف معنی‏دار، دارای عملکرد بهتری در مورد این صفت بود. در سطح شوری ۳ دسی‏زیمنس، کمترین تجمع سدیم مربوط به سطح سالیسیلیک‏اسید ۱۰۰ پی‏پی‏ام بود (۲/۷۶) که با بقیه سطوح پرایمینگ اختلاف معنی‏داری داشت. در شوری ۶ دسی‏زیمنس نیز بیشترین و کمترین تجمع یون سدیم مربوط به سطح شاهد و ۱۰۰ پی‏پی‏ام سالیسیلیک‏اسید (به ترتیب با ۸۵/۱۷۷ و ۲/۱۰۳) بود.
۶۹
شکل ۴-۱۸ برش دهی اثر متقابل سطوح سالیسیلیک‏اسید در هر سطح شوری بر میزان تجمع یون سدیم
برش‏دهی اثر متقابل بر مقدار تجمع پتاسیم نشان داد که با افزایش شوری مقدار تجمع یون پتاسیم کم می‏شود. در هر سطح شوری نیز سطوح سالیسیلیک‏اسید با هم اختلاف معنی‏داری داشتند به این ترتیب که در هر سطح شوری، سطح شاهد سالیسیلیک‏اسید کمترین تجمع بون پتاسیم را داشت و سطح ۱۰۰ پی‏پی‏ام بیشترین تجمع پتاسیم را داشت. سطوح بیشتر از ۱۰۰ پی‏پی‏ام باعث کاهش معنی‏دار در تجمع یون پتاسیم شدند (شکل ۴-۱۹). در سطح شوری صفر، کمترین تجمع یون پتاسیم مربوط به سطح شاهد پرایم (۳۵/۴۷) بود و بیشترین مقدار آن مربوط به سطح پرایم ۱۰۰ با میانگین ۴/۴۵ بود. در سطح شوری س دسی‏زیمنس، بین سطوح ۱۰۰ و ۱۵۰ پی‏پی‏ام از نظر تجمع یون پتاسیم اختلاف آماری معنی‏داری وجود نداشت. سطح ۱۰۰ پی‏پی‏ام پرایم، در سطح شوری ۶ دسی‏زیمنس بر متر نیز دارای بیشترین میانگین تجمع یون پتاسیم (۴/۳۴) بود. در شدیدترین سطح شوری نیز، سطح شاهد و سطح ۱۰۰ پی‏پی‏ام پرایم به ترتیب با میانگین تجمع یون پتاسیم ۱۵/۴ و ۸۷/۲۲ دارای کمترین و بیشترین تجمع بودند.
۷۰

۲-۹-۱۱- تهیه محلول با pH برابر۱۲
۵۰ میلی لیتر محلول ۰۵/۰ مولار پتاسیم منو هیدروژن فسفات به ۹/۲۶ میلی لیتر محلول ۱/۰ مولار هیدروکسید سدیم اضافه شده و در بالن ژوژه ۱۰۰ میلی لیتری با آب دو بار تقطیر به حجم رسانده شد.
۲-۱۰- اندازه گیری کمی غلظت معرف شیمیایی آلی
برای اندازه گیری کمی میزان معرف شیمیایی آلی باقی مانده در محلول، از نمودارهای استاندارد رسم شده برای هر ماده در pHهای مختلف استفاده شد. طول موج مورد استفاده برای خواندن جذب هر یک از محلول‌ها با توجه به طیف جذبی هر یک از مواد در pHمورد مطالعه انتخاب گردید (جدول و نمودارهای ۳-۱ تا ۳-۵).

برای هر نمونه پس از انجام هر واکنش فوتو­شیمیایی، جذب محلول باقی مانده در طول موج مربوط به نمونه در pHمورد مطالعه ثبت شد وبا استفاده از نمودار استاندارد معرف در همان pH، غلظت محلول باقی­مانده به دست آمد. البته برای دقت بیشتر در به دست آوردن جذب، هر نمونه چندین بار سانتریفیوژ گردید.
۲-۱۱- بررسی نوع فوتوکاتالیزور و به دست آوردن بهترین فوتوکاتالیزور برای تخریب فوتوشیمیایی معرف شیمیایی آلی
نانو روی اکسید و نانو تیتانیم دی­اکسید (آناتاز)، به عنوان فوتوکاتالیزور برای تخریب معرف شیمیایی آلی مورد نظر (ردانین) به کار برده شدند. در شرایط یکسان مشخص شد که برای تخریب فوتوکاتالیزوری ردانین، نانو روی اکسید (ZnO) فوتوکاتالیزور بهتری نسبت به نانوتیتانیم دی­اکسید (آناتاز) است. به همین خاطر تخریب فوتوشیمایی ردانین را برای هر دو فوتوکاتالیزور انجام داده و نتایج را مورد بررسی و مقایسه قرار دادیم.
۲-۱۲- بهینه کردن پارامتر­های موثر بر واکنش تخریب فوتوشیمیایی ردانین
۲-۱۲-۱- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز)
۲-۱۲-۱-۱- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) بر روی واکنش تخریب فوتوشیمیایی ردانین در محلول بافری با pH برابر ۹
برای این منظور مقادیری معین (به ترتیب ۰، ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰ و ۲۵ میلی گرم) از فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) را وزن کرده، در ۶ سل ساخته شده قرار داده و روی هر کدام از آن‌ها ml 25 محلول ppm30 ردانین با ۹=pH اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) به مدت h1 در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. سپس سل‌ها را بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ، فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی‌مانده اندازه ­گیری شدند. مشخص شد که بیشترین (بهترین) تخریب مربوط به سلی است که حاوی mg10 از نانو تیتانیوم دی­اکسید می‌باشد. این مقدار از نانو تیتانیوم دی­اکسید به عنوان مقدار بهینه فوتوکاتالیزور برای ۹=pH در نظر گرفته شد.
۲-۱۲-۱-۲- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) بر روی واکنش تخریب فوتوشیمیایی ردانین در محلول بافری با pH برابر ۱۰
برای این منظور مقادیری معین (به ترتیب ۰، ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰ و ۲۵ میلی گرم) از فوتوکاتالیزور نانو
تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) را وزن کرده و در ۶ سل ساخته شده قرار داده و روی هر کدام از آن‌ها، ml 25 محلول ppm30 ردانین با ۱۰=pH اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) به مدت h1 در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. سپس سل‌ها را بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی‌مانده اندازه ­گیری‌ شدند. مشخص شد که بیشترین (بهترین) تخریب مربوط به سلی است که حاوی mg20 از نانو تیتانیوم دی­اکسید می‌باشد. این مقدار از نانو تیتانیوم دی­اکسید به عنوان مقدار بهینه فوتوکاتالیزور برای ۱۰=pH در نظر گرفته شد.
۲-۱۲-۱-۳- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) بر روی واکنش تخریب فوتوشیمیایی ردانین در محلول بافری با pH برابر ۱۱
برای این منظور مقادیری معین (به ترتیب ۰، ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰ و ۲۵ میلی گرم) از فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) را وزن کرده و در ۶ سل ساخته شده قرار داده و روی هر کدام از آن‌ها، ml 25 محلول ppm30 ردانین با ۱۱=pH اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) به مدت h1 در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. سپس سل‌ها را بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی‌مانده اندازه ­گیری شدند. مشخص شد که بیشترین (بهترین) تخریب مربوط به سلی است که حاوی mg15 از نانو تیتانیوم دی­اکسید می‌باشد. این مقدار از نانو تیتانیوم دی­اکسید به عنوان مقدار بهینه فوتوکاتالیزور برای ۱۱=pH در نظر گرفته شد.
۲-۱۲-۱-۴- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) بر روی واکنش تخریب فوتوشیمیایی ردانین در محلول بافری با pH برابر ۱۲
برای این منظور مقادیری معین (به ترتیب ۰، ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰ و ۲۵ میلی گرم) از فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) را وزن کرده و در ۶ سل ساخته شده قرار داده و روی هر کدام از آن‌ها، ml 25 محلول ppm30 ردانین با ۱۲=pH اضافه شد. سل‌های موجود را (به همراه مگنت و پمپ هوا) به مدت h1 در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. سپس سل‌ها را بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی‌مانده اندازه ­گیری شدند. مشخص شد که بیشترین (بهترین) تخریب مربوط به سلی است که حاوی mg20 از نانو تیتانیوم دی­اکسید می‌باشد. این مقدار از نانو تیتانیوم دی­اکسید به عنوان مقدار بهینه فوتوکاتالیزور برای ۱۲=pH در نظر گرفته شد.
۲-۱۲-۱-۵- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) بر روی واکنش تخریب فوتوشیمیایی ردانین در محلول بافری با pH برابر ۱۳
برای این منظور مقادیری معین (به ترتیب ۰، ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵ و ۳۰ میلی گرم) از فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) را وزن کرده و در ۷ سل ساخته شده قرار داده و روی هر کدام از آن‌ها، ml25 محلول ppm30 ردانین با ۱۳=pH اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) به مدت h1 در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. سپس سل‌ها را بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی‌مانده اندازه ­گیری شدند. مشخص شد که بیشترین (بهترین) تخریب مربوط به سلی است که حاوی mg25 از نانو تیتانیوم دی­اکسید می‌باشد. این مقدار از نانو تیتانیوم دی­اکسید به عنوان مقدار بهینه فوتوکاتالیزور برای ۱۳=pH در نظر گرفته شد.
۲-۱۲-۲- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO)
۲-۱۲-۲-۱- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) بر روی واکنش تخریب فوتوشیمیایی ردانین در محلول بافری با pH برابر ۹
برای این منظور مقادیری معین (به ترتیب ۰، ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵، ۳۰ و ۳۵ میلی گرم) از فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) را وزن کرده و در ۸ سل ساخته شده قرار داده و روی هر کدام از آن‌ها ml25 محلول ppm30 ردانین با ۹=pH اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) به مدت h1در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. سپس سل‌ها را بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی‌مانده اندازه گیری شدند. مشخص شد که بیشترین (بهترین) تخریب مربوط به سلی است که حاوی mg30 از نانو روی اکسید می‌باشد. این مقدار از نانو روی اکسید به عنوان مقدار بهینه فوتوکاتالیزور برای ۹=pH در نظر گرفته شد.
۲-۱۲-۲-۲- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) بر روی واکنش تخریب فوتوشیمیایی ردانین در محلول بافری با pH برابر ۱۰
برای این منظور مقادیری معین (به ترتیب ۰، ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵، ۳۰ و ۳۵ میلی گرم) از فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) را وزن کرده و در ۸ سل ساخته شده قرار داده و روی هر کدام از آن‌ها ml 25 محلول ppm30 ردانین با ۱۰=pH اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) به مدت h1 در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. سپس سل‌ها را بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی‌مانده اندازه ­گیری شدند. مشخص شد که بیشترین (­بهترین­) تخریب مربوط به سلی است که حاوی mg25 از نانو روی اکسید می‌باشد. این مقدار از نانو روی اکسید به عنوان مقدار بهینه فوتوکاتالیزور برای۱۰=pH در نظر گرفته شد.
۲-۱۲-۲-۳- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) بر روی واکنش تخریب فوتوشیمیایی ردانین در محلول بافری با pH برابر ۱۲
برای این منظور مقادیری معین (به ترتیب ۰، ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵، ۳۰ و ۳۵ میلی گرم) از فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) را وزن کرده و در ۸ سل ساخته شده قرار داده و روی هر کدام از آن‌ها ml 25 محلول ppm30 ردانین با ۱۲=pH اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) به مدت h1 در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. سپس سل‌ها را بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی‌مانده اندازه ­گیری شدند. مشخص شد که بیشترین (بهترین) تخریب مربوط به سلی است که حاوی mg30 از نانو روی اکسید می‌باشد. این مقدار از نانو روی اکسید به عنوان مقدار بهینه فوتوکاتالیزور برای ۱۲=pH در نظر گرفته شد.
۲-۱۲-۲-۴- بررسی اثر مقدار فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) بر روی واکنش تخریب فوتوشیمیایی ردانین در محلول بافری با pH برابر ۱۳
برای این منظور مقادیری معین (به ترتیب ۰، ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵ و ۳۰ میلی گرم) از فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) را وزن کرده و در ۷ سل ساخته شده قرار داده و روی هر کدام از آن‌ها ml 25 محلول ppm30 ردانین با ۱۳=pH اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) به مدت h1 در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. سپس سل‌ها را بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی‌مانده اندازه ­گیری شدند. مشخص شد که بیشترین (بهترین) تخریب مربوط به سلی است که حاوی mg25 از نانو روی اکسید می‌باشد. این مقدار از نانو روی اکسید به عنوان مقدار بهینه فوتوکاتالیزور برای ۱۳=pH در نظر گرفته شد.
۲-۱۲-۳- بررسی اثر مدت زمان تابش نور
۲-۱۲-۳-۱- بررسی اثر مدت زمان تابش نور بر روی واکنش تخریب فوتوکاتالیزوری ردانین با نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) در محلول بافری با pH برابر ۹
برای این منظور درون هر یک از سل‌ها ml25 محلول ppm30 ردانین با pH برابر۹ ریخته و به آن مقدار mg10 فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. هر یک از سل‌ها را پس از گذشت مدت زمانی مشخص (به ترتیب ۰، ۱، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸ و۹ ساعت) بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی­مانده اندازه ­گیری شدند. مدت زمان h9 را که در آن ردانین به طور کامل تخریب و به محلولی کاملاً بی­رنگ تبدیل می‌شود را به عنوان زمان بهینه در نظر می‌گیرند.
۲-۱۲-۳-۲- بررسی اثر مدت زمان تابش نور بر روی واکنش تخریب فوتوکاتالیزوری ردانین با نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) در محلول بافری با pH برابر ۱۰
برای این منظور درون هر یک از سل‌ها ml25 محلول ppm30 ردانین با pH برابر۱۰ ریخته و به آن مقدار mg20 فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. هر یک از سل‌ها را بعد از گذشت مدت زمانی مشخص (به ترتیب ۰، ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸ و ۹ ساعت) بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی­مانده اندازه ­گیری شدند. مدت زمان h9 را که در آن ردانین به طور کامل تخریب و به محلولی کاملاً بی­رنگ تبدیل می‌شود را به عنوان زمان بهینه در نظر می‌گیرند.
۲-۱۲-۳-۳- بررسی اثر مدت زمان تابش نور بر روی واکنش تخریب فوتوکاتالیزوری ردانین با نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) در محلول بافری با pH برابر ۱۱
برای این منظور درون هر یک از سل‌ها ml25 محلول ppm30 ردانین با pH برابر۱۱ ریخته و به آن مقدار mg15 فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید ( آناتاز) اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. هر یک از سل‌ها را بعد از گذشت مدت زمانی مشخص (به ترتیب ۰، ۱، ۴، ۷، ۹، ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۴ و ۱۵ ساعت) بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی­مانده اندازه ­گیری شدند. مدت زمان h15 را که در آن ردانین به طور کامل تخریب و به محلولی کاملاً بی­رنگ تبدیل می‌شود را به عنوان زمان بهینه در نظر می‌گیرند.
۲-۱۲-۳-۴- بررسی اثر مدت زمان تابش نور بر روی واکنش تخریب فوتوکاتالیزوری ردانین با نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) در محلول بافری با pH برابر ۱۲
برای این منظور درون هر یک از سل‌ها ml25 محلول ppm30 ردانین با pH برابر۱۲ ریخته و به آن مقدار mg20 فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. هر یک از سل‌ها را بعد از گذشت مدت زمانی مشخص (به ترتیب ۰، ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۹ و ۱۰ساعت) بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی­مانده اندازه ­گیری شدند. مدت زمان h10 را که در آن ردانین به طور کامل تخریب و به محلولی کاملاً بی­رنگ تبدیل می‌شود را به عنوان زمان بهینه در نظر می‌گیرند.
۲-۱۲-۳-۵- بررسی اثر مدت زمان تابش نور بر روی واکنش تخریب فوتوکاتالیزوری ردانین با نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) در محلول بافری با pH برابر ۱۳
برای این منظور درون هر یک از سل‌ها ml25 محلول ppm30 ردانین با pH برابر۱۳ ریخته و به آن مقدار mg25 فوتوکاتالیزور نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. هر یک از سل‌ها را بعد از گذشت مدت زمانی مشخص (به ترتیب ۰، ۵/۰، ۱، ۵/۱، ۲، ۵/۲، ۳ و ۵/۳ ساعت) بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی­مانده اندازه ­گیری شدند. مدت زمان h5/3 را که در آن ردانین به طور کامل تخریب و به محلولی کاملاً بی­رنگ تبدیل می‌شود را به عنوان زمان بهینه در نظر می‌گیرند.
۲-۱۲-۴-۱- بررسی اثر مدت زمان تابش نور بر روی واکنش تخریب فوتوکاتالیزوری ردانین با نانو روی اکسید (ZnO) در محلول بافری با pH برابر ۹
برای این منظور درون هر یک از سل‌ها ml25 محلول ppm30 ردانین با pH برابر۹ ریخته و به آن مقدار mg30 فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. هر یک از سل‌ها را بعد از گذشت مدت زمانی مشخص (به ترتیب ۰، ۳۰، ۶۰، ۹۰، ۱۲۰، ۱۵۰ و۱۸۰ دقیقه) بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی­مانده اندازه ­گیری شدند. مدت زمان min 180 را که در آن ردانین به طور کامل تخریب و به محلولی کاملاً بی­رنگ تبدیل می‌شود را به عنوان زمان بهینه در نظر می‌گیرند.
۲-۱۲-۴-۲- بررسی اثر مدت زمان تابش نور بر روی واکنش تخریب فوتوکاتالیزوری ردانین با نانو روی اکسید (ZnO) در محلول بافری با pH برابر ۱۰
برای این منظور درون هر یک از سل‌ها ml25 محلول ppm30 ردانین با pH برابر۱۰ ریخته و به آن مقدار mg25 فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. هر یک از سل‌ها را بعد از گذشت مدت زمانی مشخص (به ترتیب ۰، ۱۵، ۳۰، ۴۵، ۶۰، ۷۵، ۹۰، ۱۰۵ و ۱۲۰ دقیقه) بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی­مانده اندازه ­گیری شدند. مدت زمانmin 120 را که در آن ردانین به طور کامل تخریب و به محلولی کاملاً بی­رنگ تبدیل می‌شود را به عنوان زمان بهینه در نظر می‌گیرند.
۲-۱۲-۴-۳ - بررسی اثر مدت زمان تابش نور بر روی واکنش تخریب فوتوکاتالیزوری ردانین با نانو روی اکسید (ZnO) در محلول بافری با pH برابر ۱۲
برای این منظور درون هر یک از سل‌ها ml25 محلول ppm30 ردانین با pH برابر ۱۲ ریخته و به آن مقدار mg30 فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. هر یک از سل‌ها را بعد از گذشت مدت زمانی مشخص (به ترتیب ۰، ۳۰، ۶۰، ۷۵ ،۹۰، ۱۰۵، ۱۲۰، ۱۳۵ و۱۵۰ دقیقه) بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی­مانده اندازه ­گیری شدند. مدت زمان min 150 را که در آن ردانین به طور کامل تخریب و به محلولی کاملاً بی­رنگ تبدیل می‌شود را به عنوان زمان بهینه در نظر می‌گیرند.
۲-۱۲-۴-۴ - بررسی اثر مدت زمان تابش نور بر روی واکنش تخریب فوتوکاتالیزوری ردانین با نانو روی اکسید (ZnO) در محلول بافری با pH برابر ۱۳
برای این منظور درون هر یک از سل‌ها ml25 محلول ppm30 ردانین با pH برابر ۱۳ ریخته و به آن مقدار mg25 فوتوکاتالیزور نانو روی اکسید (ZnO) اضافه شد. سل‌های موجود (به همراه مگنت و پمپ هوا) در مجاورت لامپ UV قرار گرفتند. هر یک از سل‌ها را بعد از گذشت مدت زمانی مشخص (به ترتیب ۰، ۱۵، ۳۰، ۴۵، ۶۰، ۷۵، ۹۰، ۱۰۵ و ۱۲۰ دقیقه) بیرون آورده و با بهره گرفتن از سانتریفیوژ فوتوکاتالیزور جدا و جذب محلول‌ها برای به دست آوردن غلظت ردانین باقی­مانده اندازه ­گیری شدند. مدت زمانmin 120 را که در آن ردانین به طور کامل تخریب و به محلولی کاملاً بی­رنگ تبدیل می‌شود را به عنوان زمان بهینه در نظر می‌گیرند.
۲-۱۲-۵- بررسی اثر pH محیط واکنش
۲-۱۲-۵-۱- بررسی اثر pHبر روی واکنش تخریب فوتوشیمیایی وقتی از نانو تیتانیوم دی­اکسید (آناتاز) به عنوان فوتوکاتالیزور استفاده می‌شود

چه بسا بتوان از این کلام جناب صدرالمتألهین (علیه الرحمه) اینگونه برداشت نمود که وجه تسمیه احتضار همان حضور ذات نفس برای خودش است، بدان جهت که در روایات از مرگ به قیامت صغری تعبیر شده است و فرموده اند: «مَنْ مَاتَ فَقَدْ قَامَتْ قِیَامَتُه»،^[۲۲]‏ لذا این حاضر شدن مورد اشاره آیات در مقامی نازل تر در هنگامه مرگ و حالت احتضار رخ می دهد. البته در همین ارتباط حضرت امام نیز در اشاره به حالات محتضر و حوادثی که بر او می گذرد با ذکر آیات ۷ و ۸ سوره شریفه زلزال به همین امر عنایت می‌فرمایند که «انسان در وقت معاینه و احتضار، معاینه آنچه در خود بوده و از آن مطلع نبوده مى‏نماید.»^[۲۳]

۲-۱-۱-۲ نزع
حالت احتضار را نزع نیز می گویند. نزع در لغت به معنای کندن و جدا کردن و برداشتن است. همچنین نزع در آیات قرآن کریم نیز در همین معانی بکار رفته است. به عنوان مثال در آیه شریفه «وَ نَزَعْنا ما فی‏ صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ»^[۲۴] و همچنین در آیه «وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذا هِیَ بَیْضاءُ لِلنَّاظِرین»^[۲۵] نزع به معنای کندن و بیرون آوردن است. این واژه هنگامی که در ارتباط با موت مورد استفاده قرار می گیرد به معنای کندن چیزی به شدت و سختی است و گویا فرشتگان مرگ جان انسان را به شدت از لای کالبد و جسد او می کنند و بیرون می کشند^[۲۶]
در آیه شریفه «وَ النَّازِعاتِ غَرْقا»^[۲۷] گروهی از مفسرین طبق فرموده حضرت علامه طباطبایی(قدس سره الشریف) بر این عقیده اند که مراد از نازعات فرشتگانى هستند که جان مردم را هنگام مردن نزع مى‏کنند و از اجساد بیرون مى‏کشند، و کلمه «غرقا» مصدرى است که چون زوایدش حذف شده مطلب را بیشتر تاکید مى‏کند، و تقدیر آن «و النازعات اغراقا و تشدیدا فى النزع» است، یعنى سوگند مى‏خورم به فرشتگانى که در کندن جانها از بدنها اغراق مى‏کنند، و به سختى آن را مى‏کنند.^[۲۸]
۲-۱-۱-۳ سوق
و جهت نامگذاری آن به سوق شاید به دلیل رانده شدن و سوق دادن روح به عالم بالاست^[۲۹]. این کلمه بطور خاص در آیات قرآن استفاده شده است و مراد از آن در بعضی موارد همان راندن و سوق دادن به سوی امری است. خداوند در سوره مبارکه مریم اشاره به همین معنا دارد آنجا که می فرماید: «وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمینَ إِلى‏ جَهَنَّمَ وِرْداً»^[۳۰] و یا در جای دیگر در سوره مبارکه انفال همین معنای راندن و سوق دادن را در ارتباط با مرگ بکار می برد، «…کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُون»^[۳۱]. این بیان روش می سازد که لحظه احتضار که از آن تعبیر به سوق دادن شده است از این جهت است که نفس از عالم دنیا به سوی عالم عقبا رانده می شود.
۲-۱-۱-۴ سکر
قرآن کریم از این حالت به «سکر» تعبیر می کند. «سَکر» در اصل به معنی مسدود کردن راه آب است، و «سِکر» به معنی محل مسدود شده می باشد. و از آنجا که در حالت مستی، گویی سدی میان انسان و عقل او ایجاد می شود به آن «سُکر» گفته شده است.^[۳۲] لذا «سُکر» در لغت به معنی مستی و بیهوشی است و مراد از سکر و مستى موت، حال نزع و جان کندن آدمى است، که در آن حال مانند مستان مشغول به خودش است، نه مى‏فهمد چه مى‏گوید و نه مى‏فهمد اطرافیانش در باره‏اش چه مى‏گویند^[۳۳]، چرا که انسان از شدت حالت مرگ و احتضار، دچار حالتی شبیه بیهوشی و مستی می شود.
همچنان که ذکر نمودیم مرگ قیامت صغری است برای نفس هر انسانی و ظاهر شدن این قیامت با علائم احتضار شروع می شود، لذا حضرت حق در ابتدای سوره مبارکه حج فرمود آدمیان از رؤیت شدت عذاب الهی در هنگامه برپایی قیامت حالت مستی به ایشان دست می دهد، «تَرَى النَّاسَ سُکارى‏ وَ ما هُمْ بِسُکارى‏ وَ لکِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدید»^[۳۴] و در ادامه آیه شریفه متذکر می شود که این مستی به علت نوشیدن شراب نیست بلکه به دلیل مشاهده نزول عذاب الهی است. در تفسیر شریف مجمع البیان ذیل آیه «وَ جاءَتْ سَکْرَهُ الْمَوْتِ بِالْحَقِ…»^[۳۵] معنای سکره الموت را به سختى و شدّت جان کندن که انسان را بیهوش نموده بر عقلش چیره مى‏گردد، آورده است.^[۳۶]
۲-۱-۱-۵ غمرات موت
درجای دیگر خداوند متعال در وصف مرگ ظالمان تعبیر «غمرات موت» بکار می برد. «وَ لَوْ تَرى‏ إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَراتِ الْمَوْتِ …»^[۳۷]. لفظ «غمر» در اصل لغت به معناى پوشانیدن و پنهان کردن چیزى است به طورى که هیچ اثرى از آن آشکار نماند،^[۳۸] این معنا را از آیات دیگر نیز می‌توان فهمید در آن جا که خداوند می فرماید: «الَّذینَ هُمْ فی‏ غَمْرَهٍ ساهُون»^[۳۹]. لیکن این لغت به بیان قاموس در اصطلاح مرگ به معنای شداید مرگ است که انسان را احاطه می کند و می پوشاند.^[۴۰] همان‌طور که اشاره شد در آیه ۹۳ سوره مبارکه انعام تعبیر غمرات موت آمده است. به فرموده حضرت علامه طباطبایی (قدس سره الشریف) در تفسیر این آیه شریفه «غمر» گرفتارى و شدتى است که احاطه به انسان داشته و از هر طرف راه نجات از آن مسدود باشد.^[۴۱]
۲-۱-۱-۶ معاینه
حالت احتضار را حال «معاینه» نیز می گویند. «معاینه» از ریشه «عین» از باب مفاعله به معنای مواجه شدن با امری و مشاهده کردن آن است.^[۴۲] به فرموده حضرت امام (رحمه الله علیه) «وقت احتضار و مرگ را «معاینه» گویند، براى آنکه (شخص) آثار آن عالم را بالعیان مشاهده مى‏کند و چشم غیبى ملکوتى گشاده شود و شمّه‏اى از احوال ملکوت بر او کشف شود و معاینه بعض آثار و اعمال و احوال خویش را مى‏کند.^[۴۳]
۲-۱-۲ ویژگی های عالم احتضار
ملاحظه می شود که حالت احتضار یا همان نزع، در بیان فوق دارای چند ویژگی است:
اول حضور در موطن حضور ارواح و فرشتگان
دوم رؤیت اشخاص حاضر بر بالین محتضر
سوم سر آغاز حالت اتصال روح به عالم ملکوت و رفتن به عالم مجردات
چهارم در آغاز غالب شدن شداید و سختی ها و یا آسایش و راحتی بر جان محتضر، بر حسب نوع اعمال و شاکله فرد محتضر
پنجم آغاز مفارقت روح از بدن و انصراف نفس از عالم دنیا
ششم مشاهده خویش در گذر از دنیا و رؤیت دروازه های عالم عقبی
هفتم ضعیف شدن رابطه نفس با بدن
با این توضیح می‌توان بیان داشت که عالم احتضار مرحله ای متشکل از سختی ها و شدایدی است که طی این سختی، نفس از بدن جداگشته و انقطاع کامل می یابد و پس از این جدایی وارد عالم ارواح – مثال یا عقل- می شود. درواقع در طی حالت احتضار یک فصل و وصل کامل صورت می گیرد که بازگشتی برای آن نیست و شخص محتضر در این حالت هم به عالم ماده و هم مثال نظر دارد.
۲-۱-۳ جایگاه عالم احتضار به مثابه دروازه عالم برزخ
حالت احتضار به دلیل ویژگی های خاصش در بین مراحل وجودی تکامل انسان مرحله ای ویژه و منحصر به فرد است. نفس انسانی از آغازین مرتبه وجودی خویش که در جسم مادی دمیده می شود سیر تکاملی خویش را شروع می کند تا زمانی که به سرحد استکمال خویش می رسد و از تدبیر بدن و ماده و مادیات دست می شوید. در این هنگام نفس با انصراف از بدن رو به سوی ملکوت می کند و به جسم مثالی -یا عقلی- خود متصل می شود.
نفس در تمامی مراحل تکوینش در عالم شهادت با اتحاد جسم مادی به تدبیر جسم هیولانی خویش مشغول و از عالم ملکوت بی خبر است، لیکن در حالت احتضار به تدریج ورود به مرحله ای می یابد که اولین دریچه های عالم بالا بر او گشوده می‌گردد. هنوز انقطاع نفس از بدن به طور کامل صورت نگرفته است و ارتباط نفس با عالم ماده برقرار است و نفس در عین اینکه هرچند ضعیف امورات بدن را تدبیر می کند به طور هم زمان و اندک اندک مشاعرش به عالم ملکوت باز گشته و به ادراک مجردات قادر می‌گردد. اما آنچه از دنیا برای او باقی است همین مشاهده حالات دنیایی اش است و آنچه انجام داده و نداده؛ فلذا قدرتی بر حرکت و انجام امور ندارد. از این جهت لحظه احتضار مرحله ای ویژه و منحصر به فرد در سیر تکاملی وجودی نفس است.
بنابراین عالم احتضار حرکت در خط الرأس و قله زندگی دنیاست، که محتضر از آنجا تصویر آنچه را پشت سر گذاشته (دنیا) و دورنمای آنچه پیش رو دارد (آخرت) را می بیند. از دنیا دستش کوتاه است و به آخرت دسترسی ندارد. در حقیقت در آغاز باز شدن افق های غیبی، حسرت دنیا و خطر آخرت در پیش چشمانش قرار گرفته است.
عالم احتضار به عنوان مرتبه ای از مراتب وجود و درجه از قوس صعود جایگاه ویژه ای در بین عوالم و درجات هستی دارد. اولا قوس نزول و صعود عالم، متدرج دارای مراتب متعدد است و وجودات به حسب رتبه وجودیشان هرکدام در مرتبه خاص خودش قرار می گیرد. ثانیا کائنات پس از طی قوس نزول در جریان حرکت جوهری رو به سوی عالم بالا می نهند. از بین تمامی کائنات تنها این نفس انسانی است که اجازه حرکت لاینقطع به سوی اعلی علیین دارد. و در طی این مسیر تمام عوالم وجودی را پشت سر گذاشته و نهایتا فانی در مرتبه ذات پروردگار می شود.
از میان همه عوالم و درجات وجودی عالم احتضار به عنوان مرتبه ای از مراتب وجود و درجه ای از قوس صعود به دلیل ویژگی های خاصش جایگاه خاصی در بین عوالم دارد. در حقیقت این عالم نه مادی است نه غیر مادی، نه بالکل منقطع از ماده است و نه به تمامه متصل به مجرد، بلکه برزخی است میان عالم ماده و عالم مثال. نفس در عالم حتضار به دلیل عدم قطع تعلق ماده به صورت کامل، به امور دنیا و ادراک آنها دسترسی دارد و اراده او بر ماده، اندکی نافذ و خواست او در معدود مواردی مورد اجابت است و از جهت اینکه اندک اتصالی به عوالم مجردات پیدا می کند، اشراف به امور مجرد و مشاهده ارواح و ملائک و عاقبت خویش نیز در دایره ادراکات او داخل می شود.
به عبارت دیگر نفس در حالت حضور در عالم احتضار، ادراک مادی و غیر مادی اش، همزمان به دیدن، شنیدن و لمس کردن مشغول است. لذا آنچه عالم احتضار را از دیگر درجات وجودی و عوالم هستی متمایز می کند، داشتن خاصیتی مابین ماده و مجرد است.
در حالت احتضار شخص محتضر نه مرده است و نه زنده. نه بالکل منقطع از ماده است و نه تماما متصل به مجرد. در حدیثی ارزشمند ذیل آیه «وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَهِ الَّتی‏ کانَتْ حاضِرَهَ الْبَحْر»^[۴۴] حضرت امیر المؤمنین (علیه و علی آبائه السلام) در شرح معنای «حاضِرَهَ الْبَحْر» می‌فرمایند: در یکى از قراء بنى اسرائیل که در کنار دریا واقع شده بود بر اثر جزر و مد دریا آب دریا وارد نهرهاى قریه شده و ماهیان دریا هم بر اثر جریان آب داخل شهرها شده و بآخرین قسمتهاى قریه می رفتند^[۴۵].
با استناد به توضیح حضرت امیر در ارتباط با آیه چه بسا بتوان اینگونه استنباط نمود که فرد در عالم احتضار در جایگاهی قرار می گیرد که امواج مرگ به جسم و جان او نفوذ کرده و بر می‌گردد، در حقیقت کشتزار زندگی از امواج مرگ مشروب می شود ولی باز چشمان محتضر به دنیا باز می شود و نفسی به سختی می کشد.
۲-۱-۴ رابطه نفس و بدن در حالت احتضار
۲-۱-۴-۱ نظر صدرالمتألهین و حضرت امام (رحمهما الله)لا می نهند. از ان هرکدام در مرتبه خاص خودش قرار می گیرد. پانیا اند
کیفیت قبض روح در لحظه احتضار و مفارقت نفس از بدن امری است که به وسیله اسباب مادی دسترسی به کیفیت آن و علم پیدا کردن به جهات و ویژگی های متافیزیکی آن غیر ممکن و محال است. آنچه تحت نظر مادی مورد مشاهده قرار می گیرد، تغییرات بدن محتضر است نه حالاتی که بر نفسش می گذرد. به همین جهت است که تحقیقات مادی انجام شده هیچ اطلاعی از کیفیت تغییر و تحولات نفس نمی دهد.
لیکن از آن رو که تدبیر نفس است که بدن را اداره می کند و اتحاد او با بدن است که جسم مادی را حیات می بخشد، می‌توان با مشاهده تغییرات ظاهری بدن، کیفیت نزع و حالات وارد بر نفس را تا حدودی دریافت. همچنین بنا بر گفتار حکما آنچه در حالت احتضار اتفاق می افتد، جدایی تدریجی نفس از بدن و رها کردن تدبیر و مدیریت اعضای آن است.
در این رابطه جناب صدرالمتألهین (علیه الرحمه) با بیان معنای موت طبیعی و کیفیت نزع نفس این مطلب را نیز عنوان می کند که این نزع و گسست نفس از بدن به تدریج و طی حرکت جوهری نفس در طول حیات مادی اش اتفاق می افتد تا اینکه در نهایت نفس به طور کامل از بدن جدا گشته و عالم ماده را وا می نهد. «مبناه (الموت الطبیعی‏) استقلال النفس بحیاتها الذاتیه و ترک استعمالها الآلات البدنیه على التدریج حتى ینفرد بذاتها و یخلع البدن بالکلیه».^[۴۶]
به طور کلی و در یک رویکرد جامع به افاضات جناب صدرالمتألهین (علیه الرحمه) در کتبش پیرامون حرکت جوهری و نحوه وقوع مرگ و نزع نفس به تکرر و تعدد می‌توان یافت که عقیده ایشان بر این است که امر مرگ به یکباره بر نفس عارض نمی شود بلکه به تدریج و اندک اندک نفس استکمال می یابد، قوایش شکل می گیرد و از قوه به سوی فعل حرکت می کند و تدریجا نیروی بدنی اش رو به کاستی می نهد و سست و ضعیف می‌گردد تا جایی که بدن فانی می شود و روح باقی می مانند و به پروردگارش رجوع می کند.^[۴۷]
حضرت امام (رحمه الله علیه) نیزدر ارتباط با نوع رابطه میان نفس و بدن در هنگام احتضار بر همین مشی اند. ایشان با اشاره به حالات محتضر و کیفیت نزع روح بیان می دارند «در حالت احتضار، (نفس) آخرین علقه طبیعى را رها کرده و از آن منقطع خواهد شد و در آن وقت است که از عالم طبیعت بیگانه مى‏شود. پس حالت احتضار، آخرین وداع و تودیع عالم است که قصد دارد با تمام ذات و جوهر، از طبیعت بیرون رود.»^[۴۸]
۲-۱-۴-۲ نظر آیات و روایات
به علاوه اشاره مستقیم آیات قرآن و روایات ائمه معصومین به این امر به روشنی حالات محتضر را توصیف می کند. حضرت امیرالمؤمنین (علیه و علی آبائه السلام) در بیان حالت شخص محتضر سخنی دارند که طی آن چگونگی نزع نفس و جدایی اش از بدن را توضیح می دهند. طبق این گفتار شریف در نهج البلاغه شخص محتضر ابتدا دست و پاهایش سست می شود و سپس قدرت تکلم از وی سلب می‌گردد، لیکن هنوز چشم و گوش و عقلش سالم است و امور را از آن طرق ادراک می کند سپس گوشش نیز مانند زبانش از کار می افتد و پس از آن چشمانش فرو بسته می شود و بینایی اش از عمل باز می ماند و در نهایت روح از بدنش جدا می شود و جسمش همچون مرداری بر زمین می افتد.
۲-۱-۳ حضور ملائک و صاحبان ولایت کلیه الهیه در عالم احتضار
عرض کردیم که وجه تسمیه احتضار حضور ملائکه، امامان، خویشاوندان فرد محتضر بر بالین او، و یا حضور نفس شخص است برای خودش. بر همین اساس و به استناد روایات رسیده و مکاشفات اهل شهود و کرامت، قطعیت این امر خدشه ناپذیر است که شخص محتضر در هنگام نزع روح، حقایق عالم را مشاهده می کند و از سعادت و شقاوت خویش به همین واسطه مطلع می‌گردد. عاقبتی که در این دنیا به دلیل آمیختگی خیر و شر با یکدیگر و حجب مادی از نگاه عبد دور بوده است.
لیکن خداوند قادرِ مقتدر در هنگامه مرگ، سره را از ناسره و خیر را از شر، جدا می کند و هر موجودی را به اصل خود بر می گرداند. آخرت جایگاهی است که در آن هر کس در مرتبه مورد استحقاق خودش قرار می گیرد، و به اندازه دانه خردلی در حق وی ظلم نمی شود. همان‌طور که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّهٍ»^[۴۹] و شاید در همین جایگاه است که می فرماید: «ِلیَمیزَ اللَّهُ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ یَجْعَلَ الْخَبیثَ بَعْضَهُ عَلى‏ بَعْضٍ فَیَرْکُمَهُ جَمیعاً فَیَجْعَلَهُ فی‏ جَهَنَّمَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُون».^[۵۰]
بر اساس همین آیات می‌توان اینگونه دریافت، که نفس هر بنده ای که از بدن منقطع می‌گردد، به جایگاه ویژه خودش ملحق خواهد شد و در مرتبت خاص خود قرار خواهد گرفت؛ عبد صالح به همراه صالحان و پاکان عالم «وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفیقاً»^[۵۱] و بندگان کافر و منافق به همراه شیاطین جنی و انسی، «قَالَ اخْرُجْ مِنهَْا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا لَّمَن تَبِعَکَ مِنهُْمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنکُمْ أَجْمَعِین».^[۵۲]

۶/۱۲۰۸

۱۳۸۳

۱/۸۴۴۲۱

۳/۱۵۰۴۱۳

۶/۱۰۲۴

۷/۴۳۴

۱۳۸۴

۴/۱۳۴۵۷۴

۴/۱۸۶۳۴۲

۲/۱۰۳۰

۲/۸۵۳

۱۳۸۵

۹/۱۵۱۶۲۰

۲/۱۸۱۸۸۱

۵/۹۸۶

۳/۸۰۹

چنانکه مشاهده می شود،علاوه بر اینکه نقش نفت در تامین درآمد ها نسبت به مالیات بیشتر است، در برخی مقاطع و سال ها میان این دو شاخص رابطه معکوس وجود دارد، به این معنی که همزمان با افزایش درآمدهای نفتی جمع آوری مالیات کمتر مورد توجه قرار گرفته است. به عنوان مثال در سال های ۱۳۵۸ و ۱۳۷۳که درآمدهای نفتی کشور افزایش چشمگیری داشته، میزان افزایش درآمد مالیاتی ناچیز است. بی نیازی از درآمدهای مالیاتی، رژیم پهلوی را به جایگاهی رسانده بود که فراتر از همۀ طبقات اجتماعی بود. از دیدگاه حسین بشیریه میزان استقلال دولت پهلوی از جامعه در دهه ۱۳۵۰ حتی از استقلال دولت های مطلقۀ اروپایی نیز بیشتر بود:
“با افزایش درآمدهای نفتی، از ۸/۶ به ۶/۲۰ میلیارد دلار در نیمه اول دهه ۱۳۵۰، هزینه های نظامی از ۹/۱ به ۵/۵ میلیارد دلار افزایش یافت. اگرچه در نظریه ویتفوگل ، ثبات سیاسی نظام استبداد شرقی مبتنی بر کنترل متمرکز نظام آبیاری توسط حکومت بوده است، اینک در جامعه «نفت- پایۀ» ایران، در بخش عمده ای از عصر دولت مطلقۀ مدرن، تسلط دولت بر درآمدهای نفتی وسیله عمده کنترل اجتماعی و سیاسی بود. می توان گفت که استقلال نسبی دولت شبه بناپارتیستی پهلوی در ایران تاحد بسیاری ناشی از درآمدهای نفتی به عنوان منبع و پایه استقلال اقتصادی آن بود. از این رو می توان گفت که ساخت دولت مطلقه مدرن در ایران در مقایسه با دولت های مطلقه غرب، در فاصله عصر فئودالیته و عصر سرمایه داری، از استقلال نسبی بیشتری نسبت به طبقات عمدۀ اجتماعی برخوردار بود.”^[۲۷۱]
نفت اگرچه دولت را از مردم مستقل می کند اما آنرا جدا نمی کند به این معنی که برعکس، میزان وابستگی مردم به دولت را افزایش می دهد. به همان میزانی که درآمد نفت دولت را از ابزار تولید داخلی و طبقات اجتماعی مستقل می کند، این طبقات به دولت وابسته می شوند، ازجمله برای اشتغال به کار، دریافت کمک های مستقیم ، دریافت وام برای سرمایه گذاری، دستیابی به بازارهای پررونق داخلی برای تحصیل سودهای کلان در امر تولید و تجارت و برخورداری از طرح های رفاه عمومی از آموزش و پرورش و بهداشت گرفته تا سوبسید مواد غذایی. بنابراین هزینه های دولت، به عنوان سرچشمه قدرت اقتصادی و سیاسی ای که تمایل به حفظ و گسترش خود دارد، سرنوشت طبقات مختلف اجتماعی را تحت تأثیر قرار می دهد.^[۲۷۲] افزایش درآمد نفت از دهه ۱۳۴۰ شمسی علاوه بر وابسته کردن برخی طبقات اجتماعی بویژه طبقۀ متوسط جدید به دولت و افزایش هزینه اعتراض برای این گروه ها، باعث شکل گیری گروه های وابسته ای نظیر درباریان، سرمایه داری متروپل، احزاب دولتی و … گردید.

رانت، فساد و حامی پروری
یکی از ویژگی های دولت رانتیر، وجود پدیده نامطلوب فساد است. اگرچه این پدیده در همه کشورها با درجات مختلف توسعه یافتگی دیده می شود اما قرابت آن با دولت رانیتر بیشتر است.
فساد را می توان به چند نوع تقسیم نمود که عمده ترین اقسام آن عبارتند از: فساد سیاسی، فساد قانونی، فساد اداری و فساد اقتصادی. همۀ این موارد نتیجۀ تعاملات میان سیاستمداران، بوروکرات ها و شهروندان است. فساد سیاسی استفاده از قدرت سیاسی جهت تحقق اهداف شخصی و نامشروع است. بر اساس برخی تعاریف، فساد سیاسی عبارت است از: معامله با افراد بلندپایه ای که از سمت و مقام خود برای به دست آوردن رشوه های کلان از شرکت های ملی و بین المللی یا داوطلبان پروژه ها و قراردادها استفاده می کنند یا مبالغ هنگفتی را از خزانه داری عمومی به نفع خود اختلاس و به حساب بانکی خود واریز می کنند.^[۲۷۳]
فساد سیاسی در حوزه نهادهای عمومی صورت می گیرد و بخشی از سایر فسادها مانند فساد اقتصادی نیز در نهاد های عمومی به وقوع می پیوندد از سوی دیگر از آنجا که نهاد حکومت مسئولیت نظارت و پیشگیری از وقوع فساد را برعهده دارد، می توان وجود هرنوع فساد را توسعه نیافتگی سیاسی قلمداد کرد. وجود فساد در نظام سیاسی هم شاخص ونشانه توسعه نیافتگی سیاسی و هم عامل آن است؛ فساد موجب ناکارآمدی دستگاه اداری، بی اعتمادی عمومی، کاهش مشروعیت و مقبولیت حکومت، تضعیف روحیه کار و تلاش، افزایش خطرپذیری سرمایه گذاری، از بین رفتن شایسته سالاری و … می گردد.
در ایران نیز مانند همه کشورها، پدیده اجتماعی فساد از دیرباز وجود داشته است اما براساس شواهد موجود، اقتصاد رانتی و نفت – محور، این پدیدۀ نامطلوب را تشدید کرده است. در مورد سازوکار اثرگذاری نفت بر فساد بویژه فساد سیاسی می توان به نکات زیر اشاره کرد:
نفت و درآمدهای آن جاذبۀ قدرت سیاسی را افزایش می دهد. برخلاف کشورهای توسعه یافته که درآنها ثروت عامل دستیابی به قدرت است، در یک اقتصاد رانتی، قدرت بیشتر، به ثروت بیشتر می انجامد. این ویژگی امکان ارتکاب فساد سیاسی را افزایش می دهد. شیوع انواع زدوبندهای سیاسی برای دستیابی به قدرت، بکارگیری شیوه های غیر قانونی در انتخابات، ترور شخصیت رقبای سیاسی و ناهنجاری هایی از این قبیل که در دوره قبل و بعد از انقلاب دیده می شود، عمدتاً ناشی از رانتی بودن اقتصاد است. برخی نامزدهای نمایندگی مجلس شورای اسلامی چندین برابر حقوق ۴ سالۀ نمایندگی مجلس برای تبلیغات و بعضاً خرید رأی هزینه می کنند. در یک اقتصاد غیررانتی که مزایای نمایندگی مجلس محدود به مزایای قانونی است، این هزینه ها با محاسبات عقلی سازگار نیست. علاوه بر آن، تأمین این هزینه ها قبل از رسیدن به پست نمایندگی مجلس نیز مسأله ای دیگر است. ازآنجا که در کشور ما بخش خصوصی قوی وجود ندارد، منشأ این هزینه ها نیز عمدتاً نفت است.
آمارها ثابت کرده است که فساد در کشورهایی که رقابت در آنها وجود ندارد، بالاتر است. چراکه انحصارات مانع از ایجاد رقابت می شوند وهر جا انحصار وجود دارد، همه تلاش می کنند تا ازطرق غیررسمی وبا دور زدن قوانین، با دیوانسالاران ارتباط فساد آمیز برقرار نمایند.^[۲۷۴] فقدان رقابت در اقتصاد سبب ایجاد رانت می گردد و رانت، دارندگان مناصب دولتی را وسوسه می کند تا دچار فساد شوند. بسیاری از فعالیت های اقتصادی در ایران بصورت انحصاری در اختیار دولت قرار دارد. پیروزی انقلاب اسلامی نه تنها انحصار دولت بر اقتصاد را کاهش نداد بلکه باعث افزایش آن گردید. شورای انقلاب در سال های اول بعد از پیروزی انقلاب ۶۳۷ شرکت و موسسه بزرگ را که متعلق به بخش خصوصی بود، مصادره و به دولت واگذار کرد و این شرکت ها بعضاً به مراکز وقوع فساد سیاسی تبدیل شدند.
صنایع خودروسازی ایران یکی از مهمترین انحصارات است و میزان کارآمدی آن بیانگر زیانهای انحصار اقتصادی است. در دهه ۱۳۴۰ که صنعت خودروسازی ایران کار خود را آغاز کرد، کشوری مانند کره جنوبی فاقد این صنعت بود، اما امروزه هنگامی که خودروهای ساخت کره جنوبی در خیابان های ایران عبور می کنند مردم با حسرت به آنها نگاه می کنند. یکی از مهمترین دلایل عقب ماندگی این صنعت در ایران، انحصاری بودن آن و فساد مالی رایج در آن است که در برخی موارد باعث اختلاس های کلان گردیده است.
قرارگرفتن درمسیر توسعه اقتصادی یکی از عوامل گسترش فساد است از زمانی که درآمدهای نفت به سطح قابل توجهی رسید و اقتصاد رانتی شکل گرفت، (دهه ۱۳۴۰ شمسی) فرایند نوسازی کشور نیز آغاز گردید. نوسازی مستلزم سیاست های مالی انبساطی و افزایش حجم نقدینگی در کشور است و این امر زمینه ساز فساد است. از سوی دیگر نوسازی باعث ورود سیاست و حکومت به همۀ ابعاد زندگی اجتماعی می شود و احتمال فساد را افزایش می دهد. دولت قاجار که متصدی نوسازی نبود، حوزه عملکرد محدودی داشت. این دولت مسئول نظم و امنیت (آن هم به شکل ناقص) بود. این فعالیت محدود و ساختار سیاسی ساده، از دید دربار پنهان نبود، لذا میزان فساد در این سیستم کمتر بود اما در دوره پهلوی و دوره بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، سیاست پیچیده شد. ورود دولت به بسیاری از ابعاد زندگی اجتماعی اعم از مسکن، حمل و نقل، آموزش، رفاه و … پایش عملکرد سازمانهای دولتی را دشوار ساخت.
برخی نویسندگان مانند «واتربری» در مورد موانع شکل گیری دموکراسی در خاورمیانه، به وجود دولت «چندپیشه» اشاره کرده اند. یعنی دولت هایی که انحصار منابع مالی را در اختیار دارند، متولی آموزش و پرورش اند، وظیفه توسعه صنعتی را برعهده دارند، در مورد تولیدات فرهنگی مسئولند و باید مخارج سنگین دفاع از کشور را نیز تقبل کنند.^[۲۷۵] در دوره پهلوی که فرایند نوسازی اقتصادی آغازگردید، دولت به همه بخش ها نفوذ کرد برای گسترش حوزۀ نفوذ خود از ابزار نفت استفاده کرد. مدیریت کشور با پول نفت زمنیه بروز فساد را افزایش داد. مدیریت سیاسی با بهره گرفتن از مالیات، ابعاد تاریک کمتری دارد؛ مدیریت با مالیات دریافتی از مردم به گونه ای است که ضعف هایش زودتر آشکار می گردد اما هنگامی که سیاست و مدیریت با چشمۀ خروشان نفت آبیاری می گردد، فساد، تخلّف و ناکارآمدی نهادهای عمومی با پول نفت جبران می شود و از دید ناظران پنهان می ماند.
چنانکه پیش تر گفته شد، نفت موجب افزایش خودکامگی و تضعیف دموکراسی می گردد و فقدان دموکراسی از طریق کاهش نظارت همگانی به افزایش فساد کمک می کند.