۲-۴-۲- گلومرولونفریت با واسطه ایمنی^[۳۹]
گلومرولونفریت­های با واسطه ایمنی از لحاظ میکروسکوپی به سه شکل دیده می­شوند:
الف) تکثیری^[۴۰] ، هنگامی است که تعداد سلول­های کلاف مویرگی به علت تکثیر سلول­های گلومرول و نیز وجود لکوسیت­ها افزایش می­یابند.
ب) غشایی^[۴۱]، هنگامی است که غشاء پایه عروق ضخیم شده باشد. این حالت درگربه­ها شایع­ترین نوع گلو- مرولونفریت است.
ج) تکثیری- غشایی^[۴۲] که در این حالت علاوه بر افزایش تعداد سلول­ها، غشاء پایه نیز ضخیم می­ شود. این نوع ضایعه در سگ شایع­تر است.

تصویر شماره ۳-۲ : گلومرولونفریت. رسوب مواد ائوزینوفیلیک و نفوذ ماکروفاژها در
فضای ادراری گلومرول دیده می شود. رنگ آمیزی هماتوکسیلین ائوزین (۲۰۰×) (۱۶).
Trang و همکاران (۲۰۱۴) گلومرولونفریت غشایی – تکثیری را در یک گوساله دو ماهه ژاپنی تشخیص دادند و احتمال دادند عامل این گلومرولونفریت وابسته به ایمنی ویروس BVD باشد. این گوساله در آزمایش تجزیه ادرار و بیوشیمی سرم خون پروتئین یوری و هیپوپروتئینمی نشان داد که هر دو از علائم سندرم نفروتیک می باشند. تکثیر سلول های مزانجیال و ضخیم شدن منتشر غشای پایه گلومرول ها از ضایعات میکروسکوپی کلیه این گوساله بود (۸۰). Yener و همکاران(۲۰۰۰) از کلیه ۲۳۷ گاو در ۱۴ مورد وجود گلومرولونفریت را گزارش کردند که تمامی موارد از نوع مزانجیوپرولیفراتیو بود (۹۱).
۲-۴-۳- آمیلوئیدوز
آمیلوئیدوز بیماری سیستمیکی است که در آن ماده ائوزینوفیلیک یکنواخت به صورت خارج سلولی در نواحی مختلف به ویژه گلومرول ها رسوب می کند (۴۴) .آمیلوئیدوز در بین حیوانات اهلی در سگ معمول تر است و معمولاً علت نامشخصی دارد. در گاو آمیلوئیدوز معمولاً همیشه متعاقب بیماری های مزمن کلیوی اتفاق می افتد (۷۳). Yamada و همکاران (۲۰۰۶) در ۲۵ گاو با سنین ۵ تا ۱۰ سال که آمیلوئیدوز سیستمیک درآن ها تشخیص داده شده بود، اغلب التهاب مزمن مشاهده کردند. در ۵ مورد از گاوهای مزبور شواهدی مبنی بر وجود بیماری مزمن وجود نداشت (۸۸).
به طورکلی دو نوع آمیلوئیدوز وجود دارد:
فرم ایمونوسیتیک^[۴۳] یا اولیه که در آن، آمیلوئید (نوع AL)^[44] از زنجیره سبک ایمونوگلوبولین، در اختلالات پلاسماسل­ها ایجاد می­ شود.
فرم سیستمیک واکنش­دهنده^[۴۵] یا ثانویه که در آن آمیلوئید (نوع AA)^[46] از پروتئینی به همین نام در سرم مشتق می­ شود (۷۳).
Tojo و همکاران (۲۰۰۵) در ژاپن از ۳۰۲ گاو بالای ۴ سال فراوانی آمیلوئیدوز نوع AA احشایی را ۵٪ گزارش کردند که غیر قابل انتظار بود. درگزارشات قبلی فراوانی آمیلوئیدوز کلیوی بین ۴/۰٪ تا ۷/۲ ٪ بیان شده بود (۷۹).

تصویر شماره ۴-۲: آمیلوئیدوز کلیوی (۴۶)
۱٫kidney;sheep.pale renal surface with presence of numerus yellowish foci
۲٫kidney;sheep.renal cortex showing numerous whitish-yellow foci

3. 3. Kidney; sheep. amyloid deposit in a glomerulus. Congo red staining

3. 3. Kidney; sheep. Amyloid deposit in the renal medulla. Mayer’s hematoxylin counterstain

3. 3. Kidney; sheep. Proximal convoluted tubule, intracytoplasmic hyaline granular degeneration, and homogeneous eosinophilic proteinaceous fluid within the lumen.HE

3. 3. Duodenum; sheep. Viewed in cross-polarized light. Congo red

Mensua و همکاران (۲۰۰۳) با بررسی ضایعات کلیوی ۲۱ گوسفند و یک بز تغییرات عمده پاتولوژیک ناشی از آمیلوئیدوز AA در نشخوارکنندگان کوچک را توضیح دادند. از لحاظ ظاهری کلیه ها رنگ پریده و واجد ضایعات ندولار به رنگ زرد متمایل به سفید بودند و در رنگ آمیزی کنگو رد رسوب آمیلوئید در بافت بینابینی به خصوص در ناحیه مدولا و در پارانشیم گلومرول ها مشاهده شد (۴۶).
۲-۵- بیماری­های لوله­ای
بیماری­های لوله­ای عمدتاً انعکاسی از تغییرات مورفولوژیک سلول­های اپی­تلیال هستند، اگرچه نواقص خاص در عمل سلول­ها به علت حذف بعضی از آنزیم­ها ممکن است تظاهر مورفولوژیک نداشته باشد. لوله­ها و بافت بینابینی در ارتباط نزدیک با یکدیگر هستند و ضایعات یکی بر دیگری تأثیر خواهد گذاشت(۴۴). بنابراین تعدادی از ضایعات تحت عنوان بیماری­های لوله­ای بینابینی^[۴۷] نامیده می­شوند که بعداً مورد بحث قرار می­گیرند.

۲-۵-۱- نکروز حاد لوله­ای^[۴۸]
این حالت که قبلاً نفروز^[۴۹] نامیده می­شد، به علت تأثیر ایسکمی یا مواد سمی در کلیه به وجود می ­آید. نفروز اصطلاح مهمی است که برای بیماری های غیر آماسی کلیه به کار برده می شود و این حالت یکی از علل مهم نارسایی حاد کلیوی است(۳۹).Imai و همکاران (۲۰۰۶) نکروز لوله ای همراه با خونریزی در بافت بینابینی را در خوک گزارش نمودند و علت آن را احتمالاً ناشی از سیرکوویروس دانستند(۳۶).
تصویرشماره ۵-۲: نکروز حاد لوله ای . حضور قالب های پروتئینی
در لوله ها و نکروز هسته سلول ها (۱۰۰۰×) (۳۹).
۲-۵-۱-۱- نکروز حاد لوله­ای حاصل از ایسکمی^[۵۰]
این حالت به دنبال کاهش فشارخون ایجاد می­ شود. ایسکمی طولانی­مدت در کلیه منجر به نکروز کورتکس شده و همه ساختارهای کورتکس را تحت تأثیر قرار می­دهد (۴۴) .
۲-۵-۱-۲- نکروز حاد لوله­ای نفروتوکسیک^[۵۱]
این ضایعه به صورت پراکنده در دام ها روی می دهد و اغلب اوقات در نتیجه اثر مستقیم مواد سمی بر‌ لوله - های کلیوی به وجود می ­آید (۲۳و۵۰و ۷۵). Morley (2009) شیوع نفروز توکسیک در گاوهای گوشتی را گزارش کرد و بیشتر ضایعات حاد لوله ای را از نوع دژنراتیو و نکروتیک و در لوله ی پروکسیمال گزارش کرد (۴۹).
۲-۵-۲-تغییرات رنگدانه ای کلیه ^[۵۲]
۲-۵-۲-۱-هموگلوبین
با همولیز شدید گلبول های قرمز و تجزیه هموگلوبین داخل عروقی، بخش قشری کلیه و مدولا ممکن است به رنگ قرمز قهوه ای تیره و تقریباً سیاه دیده شود و در سطح میکروسکوپی نکروز و دژنراسیون شدید بافت پوششی لوله های ادراری بروز کند (۴۴ و۶۳).
۲-۵-۲-۲-هموسیدروز
به دنبال کم خونی همولیتیک مزمن و به عنوان بقایای هموگلوبینوری اتفاق می افتد و این رنگیزه قهوه ای در سلول های لوله های نزدیک تشکیل می شود (۳۹ و ۴۴).
۲-۵-۲-۳- لیپوفوشینوز
رنگدانه ریز طلایی رنگ لیپوفوشین می تواند علاوه بر عضلات مخطط کلیه ها را درگیر کند.Rude و همکاران (۲۰۰۵) این ضایعه را در گاو توضیح دادند .از لحاظ ظاهری کورتکس کلیه دارای خطوطی قهوه ای می باشد اما فعالیت کلیه را تحت تاثیر قرار نمی دهد (۶۹).
۲-۵-۲-۴- کلیه کلئسین
یک وضعیت غیر رنگیزه ای طبیعی در بز است که به علت وجود رنگیزه قهوه ای، غشا پایه قسمت های درهم پیچیده لوله های نزدیک ضخیم شده و به طور یکنواخت کورتکس کلیه قهوه ای رنگ می شود.به نظر می رسد ضایعه فقط مختص بز بوده و در فعالیت کلیه اختلالی ایجاد نمی کند ( ۳۵و ۴۴).
Hatipoglu و همکاران (۲۰۰۱) در یک بررسی از نژاد های گوناگون گوسفند ۴ مورد کلیه کلئسین را گزارش کردند (۳۵).
Oryan و همکاران (۱۹۹۳) در مطالعه ای برای اولین بار کلیه کلئسین را در گوسفند مشاهده کردند (۵۶).
۲-۶- بیماری های لوله ای – بینابینی :
تعدادی از بیماری ها ابتدا بافت بینابینی و لوله ها را درگیر می کنند که دو جزء اصلی آن آماس بافت بینابینی و فیبروز می باشد و از مشخصات این بیماری ها ، اختلال در توانایی تغلیظ ادرار یا نقص لوله ها در بازجذب و ترشح است (۴۴).

۱-۳- تجدیدساختار در صنعت برق

سرآغاز تجدیدساختار در صنعت برق را میتوان از سال ۱۹۷۰ میلادی دانست که در طی آن ابتدا فعالیت در بخش تولید برق، برای تولیدکنندگان کوچک و تازه وارد مجازشمرده شد. در سال ۱۹۷۸ دولت ایالات متحده آمریکا قوانینی تصویب نمود که بر طبق آن شرکتهای برق مجبور به خرید برق از اینگونه تولیدکنندگان بودند. در سال ۱۹۸۲ در شیلی قانونی به تصویب رسید که بر اساس آن به مصرفکنندگان بزرگ حق انتخاب خرید از شرکتهای مختلف را میداد. بازار برق انگلستان و ولز در سال ۱۹۹۰ شکل گرفت که مکانیزم بهرهبرداری از آن بهترین مکانیزم بهرهبرداری از بازار برق در دنیا بود. به دنبال آن نروژ در سال ۱۹۹۱ یک بازار به صورت رقابتی طراحی کرد که در سال ۱۹۹۶ با وارد شدن سوئد به این بازار توسعه یافت، که اکنون به نام NORD POOL شناخته میشود.

۱-۳-۱- انگیزههای تجدیدساختار صنعت برق

از سال های ۱۹۷۰ میلادی، صنعت برق در حال تغییر و تحول و حرکت به سمتی است که با دادن اجازه رقابت بین تولیدکنندهها و ایجاد شرایط بازار رقابتی سعی در کاهش هزینه های تولید و توزیع برق، حذف ناکارآمدیها، جداشدن وظایف و افزایش حق انتخاب مشتری داشته است. این تحول به سوی بازار رقابتی معمولا مقرراتزدایی یا تجدیدساختار^[۱۴] نامیده میشود و از جمله مزایای آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد[۲].

• فراهم آوردن حق انتخاب برای مصرفکنندگان

• فراهم آوردن بستری مناسب در جهت ارائه خدمات بهتر

• رقابتی نمودن عرضه کالای برق در سطوح مختلف و به تبع آن تعیین قیمت مناسب برای مصرف کننده.

• جذب سرمایه های موجود در بخشهای خصوصی و هدایت آن در جهت انتفاع جمعی و عدم نیاز به سرمایهگذاری کلان دولتی.

• افزایش کیفیت کالای ارائه شده با توجه به رقابت موجود.

۱-۳-۲- عوامل موثر بر روند تجدیدساختار [۴]

طی زمان های طولانی، برق به عنوان کالای راهبردی تحت کنترل دولت و یا شرکتهای انحصاری تولید و عرضه بوده است، اما در دو دهه گذشته به این ایده که تولید، انتقال و توزیع برق باید دارای انحصار طبیعی باشد با شک و تردید نگریسته شده است. از جمله عوامل تأثیرگذار بر این روند عبارتند از:
کارآیی: یکی از عوامل کلیدی تجدیدساختار در صنعت برق افزایش کارآیی بود.
پیشرفتهای نوین در فناوری: فناوری جدید موثر در مسئله تجدیدساختار دستیابی به فناوری ساخت نیروگاههای سیکل ترکیبی^[۱۵] بود. بکارگیری نیروگاههای سیکل ترکیبی با سطح اطمینان بالا و ابعاد کوچک میتواند عرضه برق را با توجه به افزایش تقاضا مهیا سازد. دومین نوآوری بکارگیری اطلاعات و دستیابی سریع به آن بود.
رقابت جهانی: با توجه به اتصال شبکه های برق در کشورهای مختلف و امکان فروش انرژی بر مبنای اصول تجارت جهانی، شرکتهای تولیدی سعی میکنند هزینه تولید برق را حداقل نمایند تا امکان رقابت در بازارهای جهانی را داشته باشند.
یکپارچگی سیستم انتقال: یکپارچگی سیستم انتقال موجب ایجاد فرصت پاسخگویی به تقاضاهای مختلف از طریق تشکیل بازار عمدهفروشی میشود.
محدودیتهای مالی: استفاده از تسهیلات بانک جهانی برای افزایش ظرفیت تولید برق و یا بهبود شبکه های انتقال و توزیع نیازمند آن است تا سیاستهای این بانک به اجرا گذارده شود. برخی از این سیاستها عبارتند از:

• تجدیدساختار یکپارچه و خصوصی کردن تأسیسات

• تجدیدساختار مالی و اصلاح تعرفهها

ایجاد ناظر مستقل بر عملیات برق
ایجاد بازار رقابتی برق
شرایط خاص کشورها: علاوه بر موارد بالا، اهداف تجدیدساختار و خصوصیسازی صنعت برق در هر کشور متفاوت میباشد که میتوان آن اهداف را با توجه به پیشرفته و یا در حال توسعه بودن کشورها تقسیمبندی نمود.

۱-۳-۳- مدلهای اجرایی در ساختار مدرن صنعت برق

چهار الگوی اجرایی در ساختار مدرن صنعت برق که در کشورهای مختلف مشاهده شده، شامل موارد زیر میباشد [۴].

۱-۳-۳-۱- مدل انحصار یکپارچه عمودی

در این مدل، رقابت و حق انتخاب برای مشتری و فروشنده وجود ندارد و قیمت برق توسط دولت کنترل میشود. مالکیت و بهرهبرداری از کلیه نیروگاههای تولیدی، شبکه های انتقال و توزیع در اختیار واحد انحصاری است.

شکل ۱-۳: مدل انحصار یکپارچه عمودی

۱-۳-۳-۲- مدل انحصار خریدار^[۱۶]

در این مدل امکان رقابت در تولید برق وجود دارد ولی در انتقال و توزیع آن وجود ندارد. در این مدل تولیدکنندگان خصوصی طی یک قرارداد بلندمدت برق را به تنها خریدار که دولت است میفروشند.

شکل ۱-۴: مدل انحصار خریدار

۱-۳-۳-۳- رقابت در بازار عمدهفروشی^[۱۷]

در این مدل رقابت به صورت عرضه در بازار عمدهفروشی میباشد و شرکتهای توزیع میتوانند بطور جداگانه برق مورد نیاز خود را از هر تولیدکننده و از جمله تولیدکنندههای مستقل برق^[۱۸] به صورت رقابتی خریداری کنند.

شکل ۱-۵: مدل رقابت در بازار عمدهفروشی

۱-۳-۳-۴- مدل اختیار کامل مشتری در انتخاب عرضهکننده برق^[۱۹]

در این مدل رقابت در تمام سطوح صنعت برق به صورت ایدهآل از عمدهفروشی تا مصرفکنندگان منفرد اعمال میشود. عامل کلیدی در این مدل دسترسی هر کاربر به شبکه های توزیع و انتقال میباشد.

شکل ۱-۶: مدل اختیار کامل مشتری در انتخاب عرضهکننده برق

۱-۴- مراحل هشتگانه تجدیدساختار در صنعت برق

پس این دو قبیل احکام صادره، که وفق شرایط متفاوت بوده، قابل اعاده و تکرار است، هر یک طبق شرایط خاصّ خود. و این نوع نسخ ـ ‌در حقیقت‌ ـ نسخ شمرده نمی‌شود، بلکه یک‌سری احکام متعدّدی است که هر یک به شرایط خاصّ خود بستگی دارد، و تغییر حکم با تغییر شرایط نسخ شمرده نمی‌شود، بلکه این تغییرِ موضوع است که موجب تغییر حکم گردیده است.
۴-۶-۲-انواع نسخ از نظر آیت‌الله جوادی آملی
«منسوخ یا حکم است یا تلاوت یا هر دو، و از قبیل قسم سوم، یعنی نسخ تلاوت و حکم جریان سوره‏ی «احزاب» است که عدّه‏ی زیادی آن را نقل کرده‌اند که معادل سوره‏ی «بقره» بود.^[۴۲۹] البته باید عنایت کرد که بخشی از این اخبار که در تفسیر طبری^[۴۳۰] و تبیان شیخ طوسی^[۴۳۱] به آن اشاره شده با خود قرآن کریم مخالف است که صیانت آن را از گزند تحریف اعلام می‌دارد؛ از این‌ رو حتماً باید بخش مزبور توجیه شود و اگر قابل توجیه نبود علم آن به اهل مخصوص آن واگذار شود.»^[۴۳۲]
«شماری از صاحب‏نظران اهل سنت، یکی از اقسام نسخ در قرآن را «نسخ تلاوت» دانسته‏اند و در تبیین آن می‏گویند: برخی از آیات در قرآن بوده و احیاناً زمانی به حکم آن عمل می‏شده است و فعلاً نیز حکم آن باقی است، اما تلاوت آن نسخ شده است؛ یعنی از متن قرآن برداشته شد. آنان برای اثبات مدعای مزعوم خود به این آیه تمسک کردند: (مَا نَنسَخْ مِنْ آیَهٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا… )(بقره/۱۰۶)؛ اگر آیه‏ای را نسخ یا انساء کنیم، بهتر از آن را می‏آوریم یا نظیر آن را. مانند این آیه‏ی ادعایی: از مسند احمدبن‌حنبل: «الشیخ و الشیخه إذا زَنَیا فارجموهما البته»؛ یعنی اگر پیرمرد یا پیرزن در دوران کهنسالی زنا کردند، آنان را رجم کنید.

در صحیح بخاری و مسلم، از عبدالله‌بن‌عباس چنین نقل شده است: خلیفه‌ی دوم در بازگشت از آخرین حجّ خود، چنین خطبه خواند: خداوند محمد۲ را به حق برانگیخت و بر او قرآن نازل کرد و از آن‏چه خداوند نازل کرد، آیه‏ی رجم بوده است و ما آن را قرائت و بدان عمل کردیم و معنایش را دریافتیم؛ بدین‏ رو رسول خدا۲ سنگسار کرد و ما نیز پس از او سنگسار کردیم و من می‏ترسم که با گذشت زمان مردم بگویند: ما آیه‏ی رجم را در قرآن نمی‏یابیم و با ترک یک فریضه‏ی الهی گمراه شوند.
در جای دیگر گفت: «سوگند به کسی که جانم به دست اوست! اگر نبود که مردم می‏گفتند عمر در کتاب خدا افزوده است، من این آیه را در قرآن می‏نوشتم: «الشیخ و الشیخه إذا زنیا فارجموهما البته» که ما آن را این‏گونه قرائت می‏کردیم»، بنابر این ادّعاء، نسخ تلاوت به معنای تحقق تحریف به کاستی در قرآن است.»^[۴۳۳]
هر دو دانشمند، سه گونه‌ی نسخ حکم یا تلاوت یا هر دو را از انواع نسخ شمرده و وقوع هیچ‌یک را در قرآن نپذیرفته‌اند؛ آیت‌الله معرفت یک نوع از نسخ را، نسخ مشروط خوانده و نسخ در آیات قرآن را از این قبیل می‌داند، در حالی‌که خود نیز اشاره می‌کند که این نوع در حقیقت نسخ نیست، بلکه با توجه به شرایط تغییر می‌کند، و این همان است که آیت‌الله جوادی آملی، بازگشت روح نسخ را به تخصیص ازمانی می‌داند.
۴-۷-حکمت نسخ
۴-۷-۱-حکمت نسخ از نظر آیت‌الله معرفت^[۴۳۴]
در هر حرکت اصلاحی و رو به پیش، نسخ برخی آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌ها لازمه‌ی تکامل است؛ زیرا در یک حرکت تدریجی وجود مراحل پی‌درپی و تغییر شرایط، لزوم بازنگری در برنامه‌ها را ضروری می‌سازد. البته این تا موقعی است که حرکت به رشد نهایی و کمال مقصود نرسیده باشد. هرگاه برنامه‌ها تکامل یافت، مسأله‌ی نسخ نیز منتفی می‌گردد؛ لذا نسخ در یک شریعت تا موقعی است که پیامبر۲ حیات داشته باشد و فوت وی دیگر جایی برای نسخ در شریعت باقی نمی‌گذارد. نسخ پیاپی در یک شریعتِ نوبنیاد همانند نسخه‌های طبیب است که با شرایط و احوال مریض تغییر می‌یابد. نسخه‌ی دیروز در جای خود مفید و نسخه‌ی امروز نیز در جای خود مفید است؛ لذا خداوند می‌فرماید: (مَا نَنسَخْ مِنْ آیَهٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا… )(بقره/ ۱۰۶)؛ هرگونه نسخ که صورت می‌گیرد، هر یک در جای خود درست بوده و نسبت به شرایط، رعایت اصلح شده است.
مقصود از (بخیر منها أو مثلها) لحاظ دو حالت است: اگر حکم دیروز را نسبت به شرایط امروز بنگری، حکم امروز اصلح (خیر) است و اگر هر یک را در جای خود بنگری، هر دو حکم همانندند؛ زیرا هر یک با شرایط متناسب خود توافق کامل دارد.
فرق میان نسخ و اِنساء در آن است که اگر حکم سابق هنوز زنده است، ولی شرایط تغییر یافته و حکم جدیدی را مقتضی ساخته است، آن را «نسخ مستقیم» می‌گوییم. اما اگر حکم سابق بر اثر گذشت زمان به دست فراموشی سپرده شده و از یادها رفته یا تحریف شده است، آن را «اِنساء» می‌نامیم؛ به این معنا که این حکم از یادها برده شده است. خلاصه در آیه‌ی کریمه می‌فرماید: چه نسخ مستقیم صورت گیرد یا حکم سابق فراموش شده باشد و از نو حکم تازه آورده شود، در هر دو صورت، رعایت اصلح شده است و آن‌چه به صلاح مردم است، بر آنان عرضه می‌شود. این آیه می‌خواهد این شبهه را بزداید که در نسخ احکام یا شرایع، هیچ‌گونه اشتباه یا تغییری در رأیی که حاکی از پی بردن به ناروایی حکم سابق باشد، رخ نداده است، بلکه هر یک در جای خود روا می‌باشد.
در پاسخ به این‌که می‌گویند: وجود آیات منسوخه در قرآن چه فایده‏اى مى‏تواند داشته باشد، جز تلاوت لفظ و فارغ از محتوى؟! باید گفت: با تصویرى که از آیات منسوخه‏ در قرآن ارائه دادیم که اکثر قریب به اتفاق آیات منسوخه از نوع نسخ مشروط به شمار مى‏آیند، روشن گردید که حتى آیات به ظاهر منسوخ هر یک در ظرف ‏مناسب خود و شرایط پیش آمده در طول زمان، کاربرد مخصوص خود را خواهد داشت. این‌گونه نیست که ملاک وجودى آن به‌طور کلى منتفى گردیده باشد. علاوه که نفس وجود آیات ناسخ و منسوخ در قرآن، سیر تدریجى و مراحل ‏تشریع احکام را نشان مى‏دهد. این خود یک ارزش تاریخى ـ دینى است که مراحل‏ تکامل شریعت را مى‏رساند. باید توجه داشت که اهمیت موضع قرآن، تنها در جنبه‌ی تشریعات آن‏ نیست و جنبه‏هاى دیگر آن از جمله: اعجاز بیانى آن ـ تا سند زنده‌ی اسلام باشد ـ نیز از اهمیت‏ بسزایى برخوردار است و بایستى همیشه ثابت و استوار باقى بماند. هر آیه خود سند اعجاز به شمار مى‏رود و با جاوید بودن اسلام جاوید خواهد ماند.
۴-۷-۲-حکمت نسخ از نظر آیت‌الله جوادی آملی
«خدای سبحان، در پاسخ یهودیانی که می‌گفتند: «آیا محمّد را نمی‌بینید که روزی اصحابش را به چیزی امر می‌کند و روز دیگر از آن دستور بازمی‌گردد و آنان را بازمی‌دارد!»،^[۴۳۵] می‌فرماید: «هر آیه‌ای را که نسخ کنیم و حکمِ آن را از میان برداریم یا آن را از یادها ببریم، برتر از آن یا مانندش را می‌آوریم». گویا آنان چنین می‌پنداشتند که حکم نازل شده، اگر مصلحتی دارد، چرا برداشته می‌شود، وگرنه چرا جعل شده است؟ غافل از این‎که احکام نازل شده از سوی خدای سبحان، فراهم‌کننده‎ی مصالح بندگان است و مصالح بندگان با دگرگونی شرایط می‌تواند تغییر یابد؛ پس باید حکمی که مصلحت آن تبدّل یافته، در پی تغییر اساس و پشتوانه‌اش متبدّل شود. حکم جدید به مثابه‎ی مقیّد یا مخصّص زمانی برای اطلاق یا عموم زمانی حکم پیشین است و کاشف از این است که حکم پیشین، گرچه به ظاهر، برای همه‎ی زمان‎ها جعل شده بود، لیکن این ظهور بر اثر محدود بودن ملاک حکم، مراد جدّی شارع نبوده، اَمَد واقعی آن، آغاز حکم جدید است؛ بنابراین، نه تداوم یک حکم نشان حکمت است و نه نسخ آن علامت جهل و مانند آن و با توجه به این‎که چنین واقع‌نگری حکیمانه‌ای از خداوند دانا و توانا به دور نیست و نه در ناحیه‎ی «قادر» و قدرت او محدودیتی است و نه از ناحیهه‎ی «مقدور» امتناعی، از این‌ رو در پایان آیه‎ی نخست به بی‌انتهایی قدرت اشاره می‌کند و در آیه‎ی دوم، نفوذ قدرت و مشیّت خدا و عدم امتناع مقدور را بر آن می‌افزاید.»^[۴۳۶]
«ضمیرهای (خیر منها) و (مثلها) به آیه‌ی مورد نسخ و انساء بازمی‌گردد؛ یعنی هم در مورد نسخ آن‌چه بعداً می‌آید مثل یا بهتر از منسوخ است و هم در مورد انساء آن‌چه بعداً می‌آید مثل یا بهتر از مُنْسی است و تفکیک ضمیرها به طوری‌که «خیر» راجع به منسوخ باشد و «مثل» راجع به مُنْسی به معنای متروک و به حال خود مانده ناصواب است.^[۴۳۷]
گاهی جامعه‌ی بشری در دوران گذشته شایستگی حکمی را نداشته و در دوران کنونی شایستگی آن را دارد. در این صورت حکم قبلی خدا به حکمی برتر از حکم پیشین تبدیل می‌شود و گاهی جامعه در دوران گذشته و دوران کنونی، از نظر شایستگی دریافت حکم یکسان است، ولی مصالح گذشته و کنونی او ایجاب می‌کند که خصیصه‌ی حکم متفاوت باشد. در چنین صورتی خداوند مثل آن حکم را از نظر فضیلت و ثواب، ولی متفاوت از نظر اجرا، به او عطا می‌کند.»^[۴۳۸]
هر دو دانشمند، در عین تفاوت در تعابیر، حکمت نسخ را در تغییر شرایط جامعه و برای فراهم آمدن مصالح بندگان و لازمه‌ی تکامل آن بیان می‌کنند.
۴-۸-تفاوت نسخ با تخصیص
۴-۸-۱-تفاوت نسخ با تخصیص از نظر آیت‌الله معرفت
«فرق میان نسخ و تخصیص در آن است که نسخ، رفع حکم سابق از تمامى افراد موضوع است و تخصیص، رفع حکم از بعض افراد است در حالى‌که حکم سابق ‏درباره‌ی بعض دیگر هم‌چنان جارى است.»^[۴۳۹]
آیت‌الله معرفت، اطلاق نسخ بر تخصیص، تقیید و استثناء را از طرف علمای متقدم، از روی تسامح می‌داند و این موارد را خارج از محدوده‌ی نسخ می‌داند و معتقد است که نسخ زمانی محقق می‌شود که منافات و تعارض، حقیقی و کلی و مطلق باشد.^[۴۴۰]
۴-۸-۲-تفاوت نسخ با تخصیص از نظر آیت‌الله جوادی آملی
«نسخ با تخصیص یکسان نیست؛ زیرا بین ناسخ و منسوخ اختلاف تباینی است و جمع عرفی و عقلایی ندارد؛ بر خلاف عام و مخصص یا مطلق و مقیّد که اختلاف آن‌ها جمع عرفی دارد و تعارض آن‌ها بدئی است و نشان آن این‌که عقلا در عرف قانوان‌گذاری بین مطلق و مقیّد و هم‌چنین عام و مخصص تباین نمی‌بینند. خبر واحد می‌تواند مخصّص قرآن باشد. نشان روا بودن تخصیص قرآن قطعی با خبر واحد این‌که تخصیص و تقیید خبر متواتر نیز که قطعی‌ الصدور است، با خبر واحد رواست.»^[۴۴۱]
خلط بین بحث نسخ با تخصیص باعث می‌شود دایره‌ی نسخ گسترده شده و بسیاری از آیات قرآن را فراگیرد، لذا این دو دانشمند، با اعتقاد به تفاوت این دو مقوله از هم، وقوع نسخ مصطلح در قرآن را نمی‌پذیرند.
۴-۹-تفاوت نسخ با بداء
علت این‌که در بحث نسخ، از بداء سخن به میان می‌آید این است که بداء همان نسخ است با این تفاوت که نسخ در افق تشریع است، ولی بداء در افق تکوین و آفرینش.^[۴۴۲] هرچند علما بر این معنا اتفاق نظر دارند، اما به دلیل شیوایی بیان آیت‌الله معرفت و آیت‌الله جوادی آملی در تبیین شبهات پیرامون آن، به نقل این مطلب از بیان ایشان می‌پردازیم.
۴-۹-۱-تفاوت نسخ با بداء از نظر آیت‌الله معرفت^[۴۴۳]
مسأله‌ی ‏«بداء» در تکوینیات، بدین صورت است که مردم بر حسب ظاهر بر ثبوت ‏چیزى گمان داشته و از واقع بى‏خبرند که تبدّل مى‏یابد و در موقع خود بر آن آگاه‏ مى‏شوند و گمان مى‏برند «بداء» حاصل گشته است. لذا دو مسأله‌ی نسخ و بداء در این ‏جهت ‏با هم یکسانند، جز آن‌که نسخ در تشریعیات است و بداء در تکوینیات. آیه‌ی مربوط به بداء در سوره‌ی رعد آمده: (یَمْحُو اللّهُ مَا یَشَاء وَیُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ) (رعد/۳۹). یعنى خداوند آن‌چه که بر حسب ظاهر، حالت ثبات دارد را برمى‏دارد و آن‌چه که بر حسب ظاهر حالت زوال دارد را ثبات مى‏بخشد. علم به ثبات و زوال واقعى هر چیز نزد خدا مضبوط است.
برخی می‌گویند: «نسخ‏» در تشریعیات، مانند «بداء» در تکوینیات، به مفهوم واقعى آن بر خداوند مستحیل است، زیرا نسخ و بداء هر دو مفهومى یکسان دارند و آن‏ «پیدایش دیدگاه نوین‏» است، که از قبل پیش‌بینى نشده باشد. سپس با برخورد با موانع، تغییر رأى داده و تشریع یا تکوین جدیدى را آغاز مى‏کند.
این معنا مستلزم‏ جهل سابق است و با علم ازلى خداوندى منافات دارد! در پاسخ، باید گفت که نسخ و بداء هر دو بر حسب ظاهر چنین مى‏نمایند. اما در علم ازلى الهى همین تغییر فعلى پیش‌بینى شده بوده است، و فقط بر مردم پوشیده بوده و در موقع خود روشن مى‏گردد، و مردم چنین ‏مى‏پنداشته‏اند که تغییر رأیى حاصل گشته است. مثلاً تکلیفى که سابقاً به گونه‌ی مطلق ‏تشریع گردیده، بر حسب ظاهر (اطلاق ازمانى) گمان استمرار و تداوم مى‏رفت، که ‏خداوند در وقت‏ خود روشن ساخت که از اول مقید بوده و اجل زمانى داشته که بر مردم پوشیده بوده است و اکنون آشکار گشت. هم‌چنین ـ در مورد بداء ـ تغییراتى که‏ در تکوینیات داده مى‏شود، همه از قبل پیش‌بینى شده بوده، و در وقت ‏خود روشن ‏مى‏گردد. لذا نسخ و بداء، هر دو ظاهرى‏اند نه حقیقى.
۴-۹-۲-تفاوت نسخ با بداء از نظر آیت‌الله جوادی آملی
«اصولیان، اصطلاح نسخ را که برگرفته از تعبیر قرآنی است، ویژه‌ی احکام تشریعی و شریعت دانسته، آن را در برابر «بداء» که مربوط به تکوین است قرار داده‌اند. امّا این عنوان در قرآن کریم هم در امور تشریعی و هم در امور تکوینی به ‏کار رفته است؛ چنان‌که درباره‌ی زایل ساختن اثر وسوسه‌ها و کارشکنی‌های شیطان در برنامه‌های هدایتی انبیاء% که امری تکوینی است، چنین آمده است: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ وَلَا نَبِیٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّیْطَانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَیَنسَخُ اللَّهُ مَا یُلْقِی الشَّیْطَانُ ثُمَّ یُحْکِمُ اللَّهُ آیَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ) (حج/۵۲). تمنّی پیامبران و به ‏ویژه رسول گرامی اسلام۲، هدایت و اصلاح جوامع بشری است و شیطان که از موانع تکامل انسان است، می‌کوشد در برنامه‌های هدایتی و اصلاحی پیامبران% اخلال کند؛ گرچه شیطان هیچ راهی به دل‌های پاک پیامبران% برای وسوسه ندارد؛ زیرا دل‌های آنان از حصون امن الهی است که از گزند وسوسه‌ی هر شیطانی مصون است، لیکن دسیسه و وسوسه‌ی او برای صَدّ از صراط مستقیم در تحقق عینی است. خدای سبحان القائات و اخلال‌های شیطانی در برنامه‌های پیامبران% را نسخ و ازاله و آیات خود را تحکیم می‌کند؛ یعنی با حاکمیت آیاتِ خود، راه نفوذ شیطان را می‌بندد.
در سوره‌ی مبارکه‌ی رعد، از نسخ در تکوین و ازاله‌ی مزبور به «محو» یاد شده است: (یَمْحُو اللّهُ مَا یَشَاء وَیُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ )(رعد/۳۹)؛ قوانین و احکام ثابت در موطن معیّنی به عنوان امّ الکتاب همواره نزد خدا از دگرگونی محفوظ است و مقررات جزئی تغییرپذیر بر اساس نظامی خاص دگرگون می‌شود و خدا از ازل تا ابد با علم بی‌کران خود می‌داند چه حادثه‌ای مغلوب و چه پدیده‌ای غالب خواهد شد.»^[۴۴۴]
ایشان در جای دیگر می‌نویسد:^[۴۴۵] «همان‌گونه که بازگشت نسخ به تخصیص زمانی است و آن‌چه عرفاً نسخ نامیده می‌شود، در حقیقت اعلام محدود بودن ظرف زمانی حکم پیشین است و از این‌ رو گفته می‌شود: «نسخ نسبت به خداوند «بیان» حکم است و نسبت به بندگان «رفع» حکم»، بداء نیز نسبت به انسان‌ها «بداء» و نسبت به خداوند «اِبداء» است؛ خدای سبحان که علم شهودی به اشیاء از ازل تا ابد دارد و می‌داند در هر مقطع چه پدیده‌ای حادث خواهد شد و کدام پدیده رخت برخواهد بست، نزد او بدائی مطرح نیست، بلکه ابداء، یعنی اظهار پس از اِخفاء است، ولی نزد انسان‌ها بداء و ظهور پس از خفاء خواهد بود.
توضیح این‌که، گاهی نصاب پدید آمدن موجودی هم از نظر وجود مقتضی، هم از نظر نبودن مانع تام است و پدیده‌ی مزبور محقق می‌شود، ولی گاهی زمینه‌ی برخی حوادث در تکوین، در حدّ اقتضا فراهم است، لیکن برخی موانع جلوی تأثیر مقتضی را می‌گیرد و آن‌چه توقع تحقق آن بود، محقق نمی‌شود. در چنین مواردی کسی که به سیر تحول همه‌جانبه‌ی حوادث آگاهی ندارد، می‌گوید: بداء حاصل شد، ولی نزد علیم مطلق که می‌داند کدام پدیده به نصاب تحقق می‌رسد و کدامین پدیده به آن نمی‌رسد، بدائی مطرح نیست، بلکه او آن‌چه را بر انسان‌ها آشکار نیست، آشکار و اِبداء می‌کند. طرح بداء به همان معنای معهود بین مخلوق‌ها، نسبت به علم فعلی خدا که در قلمرو امکان قرار دارد نه وجوب، محذور عقلی ندارد و در این باره توجه به چند نکته سودمند است:
الف. هرگونه رخدادی أعم از نسخ و انساء و حوادث دیگر در قلمرو امکان است، نه وجوب و در محدوده‌ی اوصاف فعلی خداست، نه اوصاف ذاتی او.
ب. هرچه حادث می‌شود به مشیئت و اراده و قدَر و قضای سابق الهی مسبوق است و هیچ پدیده‌ای بدون امور یاد شده حادث نخواهد شد.
ج. هرچه در عالم قَدَر حادث می‌شود به قضای سابق یعنی مخزن الهی مسبوق است: (وَإِن مِّن شَیْءٍ إِلاَّ عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ )(حجر/۲۱).
د. همه‌ی امور یاد شده، أعم از قَدَر مسبوق و قضای سابق، و مراد لاحق و اراده‌ی ملحوق و نسخ و انسای متأخر و مشیئت متقدم، همگی حادث حقیقی و ذاتی است؛ زیرا غیر از خدای سبحان هیچ موجودی قدیم حقیقی و ذاتی نیست.»
تطبیق دیدگاه‌های آیت‌الله معرفت و آیت‌الله جوادی آملی در بحث «نسخ»

• • فاصله از نقطه ایده آل^[۵۰] (MID)

این معیار سنجشی از نزدیکی جواب های پارتو به نقطه ایده آل (۰و۰)را در صورتیکه هر دو مینیمم باشند، ارائه می کند. هر چه مقدار این فاصله کمتر باشد کیفیت جواب ها بهتر خواهد بود. با توجه به مطالب گفته شده نحوه محاسبه عملکرد مجموعه جواب های پارتو بصورت رابطه زیر خواهد بود.
)۲-۱۳( MID=
در این رابطه n تعداد جواب های غیر مغلوب بدست آمده است و فاصله اقلیدسی بین هر عضو از مجموعه از مبدأ مختصات بوده که از رابطه بدست می آید. در این رابطه منظور از مقدار k امین تابع هدف در بردار جواب پارتو i ام است. بدیهی است که برای مجموعه های مورد مقایسه هرچقدر که این مقدار کوچکتر باشد مطلوبیت آن مجموعه بیشتر خواهد بود.

• • درجۀ توازن در رسیدن همزمان به اهداف(RAS)

در اینجا روش دیگری مبتنی بر مسافت پیشنهاد شده است . اما ابتدا لازم است مقدماتی راجع به کیفیت حل ها بیان شود.

شکل ۲-۷-نمایش حل های مناسب
در شکل(۲-۷)حلهای مناسب مسألۀ دو هدفی نشان داده شده است و همچنان که مشاهده میشوداگر حلی در امتداد یک محور باشد مناسب نیست زیرا آن حل تنها برای یک هدف مناسب بوده وبرای هدف دیگر عملکرد مناسبی نداشته است ولی حلهایی که با فلش نشان داده شده اند حل های مناسبی هستند زیرا که به یک توازن قابل قبول بین اهداف مسأله رسیده اند. حال با این توصیف ، دراینجا لازم است معیاری کمی برای اندازه گیری رسیدن به این توازن در بین اهداف مختلف مسأله تعریف شود. به این منظور رابطۀ زیر پیشنهاد شده است.
(۲-۱۴)
که در این رابطه Fi=min{f_1i , f_2i} می باشد.
از جمله خصوصیات این روش میتوان به این نکته اشاره کرد که وجود حلهایی در امتداد یک محور که مقدار یک هدف در آن مناسب و مقدار هدف دیگر نامناسب باشد)حل های غیرمتوازن (باعث افزایش در مقدار معیار خواهد شد.

• • معیار پراکندگی^[۵۱] (D)

این معیار میزان پراکندگی جواب های غیر مغلوب نهایی را به صورت زیر محاسبه می کند:
(۲-۱۵) ^۲
که در رابطه فوق معرف فاصله اقلیدسی بین نقطه i وi+1 در جبهه پارتو است. هرچه این معیار کوچکتر باشد الگوریتم از کارایی بالاتری برخوردار است.

• • شاخص کیفیت (Q)

این شاخص به مقایسه کیفیت جواب­های پارتوی بدست آمده توسط هر الگوریتم می ­پردازد. در واقع همه جوا­ب­های پارتوی بدست آمده توسط دو الگوریتم را با هم سطح­بندی کرده و مشخص می­ کند که چند درصد جواب­های سطح یک، متعلق به هر الگوریتم می­باشد. هر چه این درصد بیشتر باشد، الگوریتم از کیفیت بالاتری برخوردار است.
اما بحث مهمی که در اینجا وجود دارد این است که کدام روش اندازه گیری روش مناسب تری است و برای پاسخ به این سؤال ابتدا بایستی مشخص شود که از نظر تصمیم گیرنده چه ملاکهایی در مقایسه الگوریتم ها مهم تر بوده وثانیا نقاط قوت وضعف هر روش ارزیابی چیست تا بتوان در جای مناسب از آن استفاده نمود.به عنوان مثال اگر هدف تصمیم گیرنده داشتن تعداد حل های بیشتر در مجموعه پارتو باشد معیارهای تعداد نقاط پارتو روش مناسب تری نسبت به سایر روش ها است. اما اگر هدف تصمیم گیرنده بهتر بودن هر یک از حل های پارتو نسبت به الگوریتم های دیگر باشد روش منطقه زیر پوشش دو مجموعه مناسب تر بنظر می رسد زیرا هر حل از یک الگوریتم با حل های الگوریتم های دیگر نظیر به نظیر مقایسه می شود. اگر هدف تصمیم گیرنده داشتن حل هایی در پارتو با تمرکز بیشتر ونزدیک تر به نقطه مبدأ باشد روش پیشنهادی فاصله از نقطه ایده آل مناسب تر است و در نهایت اگر هدف تصمیم گیرنده تنها رسیدن به جواب هایی با پراکندگی بالاباشد، استفاده از دو معیار SNSو Dپیشنهاد می شود. پس همچنان که می بینیم نتایجی که هر یک از این روش ها به دست می آید لزوما یکسان نبوده ونتایج بر اساس مفاهیم خاص هر روش بدست آمده وصرفا تک بعدی به مقایسه جوابها می پردازد .در نهایت در هر یک از این موارد نیاز به تحلیل نتایج است.
۲-۱۳- ساختار کلی الگوریتم­های پیشنهادی
در این پایان نامه برای حل مسأله مورد بررسی از دو الگوریتم مرتب­سازی نامغلوب ژنتیک (NSGA-II)و الگوریتم ژنتیک بر مبنای رتبه بندی نا مغلوب(NRGA)استفاده شده است که در ادامه مروری بر تاریخچه دو الگوریتم NSGA-II و NRGA خواهیم داشت.
۲-۱۳-۱- الگوریتم مرتب­سازی نامغلوب ژنتیک^[۵۲]
سرینیواس و دِب [۶۳] یک نخبه­گرایی دسته­بندی یا مرتب­سازی نامغلوب را برای بهینه­سازی چندهدفه در الگوریتم­های ژنتیک با نام NSGA پیشنهاد دادند. نکات برجسته­ای که در مورد این
روش بهینه­سازی وجود دارد، عبارتست از:

• • جوابی که هیچ جواب دیگری، بطور قطع بهتر از آن نباشد، دارای امتیاز بیشتری است. جواب­ها بر اساس این که چند جواب بهتر از آن­ها وجود داشته باشند، رتبه ­بندی و مرتب می­شوند.

• • شایستگی (برازندگی) برای جواب­ها بر حسب رتبه آن­ها و عدم غلبه سایر جواب­ها بر آن­ها، اختصاص می­یابد.

• • از شیوه اشتراک برازندگی^[۵۳] برای جواب­های نزدیک استفاده ‏می­ شود تا به این ترتیب پراکندگی جواب­ها به نحو مطلوبی تنظیم شود و جواب­های بطور یکنواخت در فضای جستجو پخش شوند.

با توجه به حساسیت نسبتاً زیادی که نحوه عملکرد و کیفیت جواب­های الگوریتم NSGA به پارامترهای اشتراک برازندگی و سایر پارامترها دارند، نسخه دوم الگوریتم NSGA با نام NSGA-II توسط دِب و همکاران [۶۴] معرفی گردید. بر خلاف الگوریتم قبلی که از نخبه­گرایی فقط در یک بعد استفاده می­کرد، NSGA-II از یک مکانیسم کاملاً روشن برای فراهم آوردن چگالی در بین جواب­های بهینه پارتو هم استفاده می­ کند. در اغلب مواقع این الگوریتم شباهتی به NSGA ندارد ولی مبتکران، نام NSGA-II را به دلیل نقطه پیدایش آن یعنی همان NSGA، برای آن حفظ کردند. ویژگی­های عمده این الگوریتم عبارتند از:

• • تعریف فاصله تراکمی^[۵۴] بعنوان ویژگی جایگزین برای شیوه­ هایی مانند اشتراک برازندگی

• • استفاده از عملگر انتخاب تورنومنت دو- دویی

• • ذخیره و آرشیو کردن جواب­های نامغلوب که در مراحل قبلی الگوریتم بدست آمده اند (نخبه گرایی) .

در الگوریتم NSGA-II از میان جواب­های هر نسل، تعدادی از آن­ها با بهره گرفتن از روش انتخاب تورنمنت دو- دویی انتخاب می­شوند. در روش انتخاب دو- دویی، دو جواب به تصادف از میان جمعیت انتخاب می­شوند و سپس میان این دو جواب، مقایسه­ ای انجام ‏می­ شود و هر کدام که بهتر باشد، نهایتاً انتخاب ‏می­ شود. معیارهای انتخاب در الگوریتم NSGA-II در درجه اول، رتبه جواب و در درجه دوم فاصله تراکمی مربوط به جواب است. هر چه قدر رتبه جواب کمتر باشد و دارای فاصله تراکمی بیشتری باشد، مطلوب­تر است.
با تکرار عملگر انتخاب دو- دویی بر روی جمعیت هر نسل، مجموعه ­ای از افراد آن نسل برای شرکت در تقاطع^[۵۵] و جهش^[۵۶] انتخاب می­شوند. بر روی بخشی از مجموعه افراد انتخاب شده، عمل تقاطع و بر روی بقیه، عمل جهش انجام ‏می­ شود و جمعیتی از فرزندان و جهش­یافتگان ایجاد ‏می­ شود. در ادامه، این جمعیت با جمعیت اصلی ادغام ‏می­ شود. اعضای جمعیت تازه تشکیل یافته، ابتدا برحسب رتبه و بصورت صعودی مرتب می­شوند. اعضایی از جمعیت که دارای رتبه یکسانی هستند، بر حسب فاصله تراکمی و بصورت نزولی مرتب می­شوند. حال اعضای جمعیت در درجه اول بر حسب رتبه، و در درجه دوم بر حسب فاصله تراکمی مرتب سازی شده ­اند. برابر با تعداد افراد جمعیت اصلی، اعضایی از بالای فهرست مرتب­شده انتخاب می­شوند و بقیه اعضای جمعیت دور ریخته می­شوند. اعضای انتخاب شده جمعیت نسل بعدی را تشکیل می­ دهند. و چرخه مذکور در این بخش، تا محقق شدن شرایط خاتمه، تکرار ‏می­ شود.
جواب­های نامغلوب بدست آمده از حل مسأله بهینه­سازی چندهدفه، غالبا به نام جبهه پارتو شناخته می­شوند. هیچ کدام از جواب­های جبهه پارتو، بر دیگری ارجحیت ندارند و بسته به شرایط، می­توان هر کدام را بعنوان یک تصمیم بهینه در نظر گرفت.
۲-۱۳-۲-الگوریتم ژنتیک بر مبنای رتبه بندی نامغلوب(^[۵۷]NRGA)
الگوریتم NRGA که اولین بار توسط مرادی و همکاران ]۸۳[ مطرح شد، مفاهیم پایه ای و گام هایی مشابه الگوریتم NSGAII دارد با این تفاوت که نحوه انتخاب والدین برای ساخت جمعیت جدید در آن متفاوت است .همانطور که قبلا گفته شد الگوریتمNSGAII از عملگر انتخاب بر اساس تورنامنت مزدحم دودویی برای انتخاب والدین استفاده می کند،در حالی که الگوریتم NRGA از عملگر رتبه بندی برپایه چرخه رولت^[۵۸] استفاده می کند. مراحل و روش کار با این دو الگوریتم به تفصیل در فصل بعد توضیح داده خواهد شد.
۲-۱۴- خلاصه فصل
در این فصل ابتدا تعاریف پایه ای از زنجیره تأمین مطرح می شودوسپس مروری بر مقالات ارائه شده در زمینه برنامه­ ریزی و طراحی یکپارچه شبکه زنجیره تأمین صورت گرفت. در ادامه با توجه به ساختار چندهدفه بودن مسأله مورد نظر، بهینه­سازی مسائل چندهدفه و روش­های حل آن مورد بررسی و مطالعه قرارگرفت وچند نمونه از شاخص های مقایسه معرفی گردیدودر آخر مروری بر کلیات دو الگوریتم پیشنهادی NSGAII و NRGA داشتیم.

بعد از پذیرش ولایت عهدی امام رضا ☻ عدّه‌ای بر حضرت خرده گرفتند که ایشان چگونه با شأن و منزلت معنوی‌ای که در جامعه دارند، ولایت عهدی طاغوت زمانه را پذیرفته‌اند. حضرت در پاسخ به ایشان به آیات قرآن استناد کرده و قضیه حضرت یوسف ☻ را که ولایت عزیز مصر را بر عهده گرفت شاهد آوردند:
«عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَى قَالَ رَوَى أَصْحَابُنَا عَنِ الرِّضَا ☻ أَنَّهُ قَالَ لَهُ رَجُلٌ أَصْلَحَکَ اللَّهُ کَیْفَ صِرْتَ إِلَى مَا صِرْتَ إِلَیْهِ مِنَ الْمَأْمُونِ فَکَأَنَّهُ أَنْکَرَ ذَلِکَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا ☻ یَا هَذَا أَیُّمَا أَفْضَلُ النَّبِیُّ أَوِ الْوَصِیُّ فَقَالَ لَا بَلِ النَّبِیُّ فَقَالَ أَیُّمَا أَفْضَلُ مسلّم أَوْ مُشْرِکٌ فَقَالَ لَا بَلْ مسلّم قَالَ فَإِنَّ الْعَزِیزَ عَزِیزَ مِصْرَ کَانَ مُشْرِکاً وَ کَانَ یُوسُفُ ☻ نَبِیّاً وَ إِنَّ الْمَأْمُونَ مسلّم وَ أَنَا وَصِیٌّ وَ یُوسُفُ سَأَلَ الْعَزِیزَ أَنْ یُوَلِّیَهُ حِینَ قَالَ (اجْعَلْنِی عَلى‏ خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ)^[۳۵۳] وَ أَنَا أُجْبِرْتُ عَلَى ذَلِکَ الْحَدِیثَ…»^[۳۵۴]
اصحاب ما از امام رضا ☻ روایت کرده‌اند که مردی به ایشان گفت خدا تو را شایسته گرداند، چه شد که ولایت عهدی مأمون را پذیرفتی؟ - گویا این شخص ولایت عهدی را مناسب آن حضرت نمی‌دانست- امام فرمود: ای مرد: کدام یک از این دو برتر است: پیامبر یا وصی پیامبر؟ گفت: البته پیامبر. امام فرمود: مسلمان برتر است یا مشرک؟ گفت: البته مسلمان، امام فرمود: همانا پادشاه مصر مشرک بود و یوسف پیامبر و مأمون مسلمان امام فرمود: همانا پادشاه مصر مشرک بود. و یوسف درخواست ولایت نمود و گفت: مرا بر خزانه‌های سرزمین مصر بگمار که من نگه‌دارنده و آگاهم. علاوه بر این، من مجبور به قبول ولایت عهدی شدم [ از باب تقیّه ]
ورّیا بن صلت نیز می‌گوید: بر امام رضا ☻ وارد شدم و اظهار داشتم که مردم نسبت به مسؤلیّت‌پذیری شما در دستگاه مأمون ظنین هستند و می‌گویند این با زهد امام جور در نمی‌آید، امام فرمود: « قَدْ عَلِمَ اللَّهُ کَرَاهَتِی لِذَلِکَ فَلَمَّا خُیِّرْتُ بَیْنَ قَبُولِ ذَلِکَ وَ بَیْنَ الْقَتْلِ اخْتَرْتُ الْقَبُولَ عَلَى الْقَتْل‏… وَ دَفَعَتْنِی الضَّرُورَهُ إِلَى قَبُولِ ذَلِکَ عَلَى إِکْرَاهٍ وَ إِجْبَارٍ بَعْدَ الْإِشْرَافِ عَلَى الْهَلَاکِ عَلَى أَنِّی مَا دَخَلْتُ فِی هَذَا الْأَمْرِ إِلَّا دُخُولَ خَارِجٍ مِنْه‏»^[۳۵۵]
خدا می‌داند چقدر کراهت دارم از این کار، اما من چون میان پذیرش (مسؤلیّت ) و کشته شدن مخیّر مانده بودم مسؤلیّت مشروط را بر قتل حتمی ترجیح دادم. بنابراین من اگر ولایت عهدی آن‌چنانی مأمون را پذیرفتم به داعی اجبار و ناچاری بوده است. [از باب تقیّه] و در واقع این مسؤلیّت هم طوری است که گویا در دستگاه او نیستم.

توجه به این نکته لازم است که امام رضا ☻ در آن شرایط بحرانی اگر به دلیل امتناع از قبول مسؤلیّت در دستگاه حکومت شهید می‌شد، جریان امامت به کلی منقطع می‌گردید، لذا هرگز نمی‌توانست تن به قتل بدهد و ناگزیر از پذیرش یک طرفه بوده است.
و امام ☻ با شرایطی که مطرح نمودند، مأمون را در هدف شومش ناکام گذاشتند زیرا پذیرفتن مسؤلیّت امام ☻ هیچ اثر اجتماعی، سیاسی به همراه نداشت و ولایت عهدی امام ☻ نشانه مشروعیّت حکومت ( که مأمون دنبال آن بود و می‌خواست از این طریق فشار سیاسی را بر خود کم کند) به شمار نمی‌آمد. چنان‌که وی در نهایت ناگزیر از اقدام به شهادت امام ☻ گردید.
۲- پذیرش ولایت جائر جهت پشتیبانی از شیعه
دومین مورد از موارد جواز همکاری با سلاطین جور این است که «دفع ضرر از مظلومی بکند یا نفعی به مؤمن برساند» و بدین سبب نیز گاهی واجب و لازم می‌شود که به خانه حاکم برود و با آن‌ها مراوده و همکاری داشته باشد. که در این رابطه به دو روایت استناد می‌شود.
۱.۲- از امام رضا ☻ وارد شده است. «إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَى بِأَبْوَابِ الظَّالِمِینَ مَنْ نَوَّرَهُ اللَّهُ وَ أَخَذَ لَهُ الْبُرْهَانَ وَ مَکَّنَ لَهُ فِی الْبِلَادِ لِیَدْفَعَ بِهِمْ عَنْ أَوْلِیَائِهِ وَ یُصْلِحُ اللَّهُ بِهِ أُمُورَ الْمُسْلِمِینَ إِلَیْهِمْ یَلْجَأُ الْمُؤْمِنُ مِنَ الضُّرِّ وَ إِلَیْهِمْ یَفْزَعُ ذُو الْحَاجَهِ مِنْ شِیعَتِنَا وَ بِهِمْ یُؤْمِنُ اللَّهُ رَوْعَهَ الْمُؤْمِنِ فِی دَارِ الظَّلَمَهِ أُولَئِکَ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا أُولَئِکَ أُمَنَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ أُولَئِکَ نُورُ اللَّهِ فِی رَعِیَّتِهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَ یَزْهَرُ نُورُهُمْ لِأَهْلِ السَّمَاوَاتِ کَمَا تَزْهَرُ الْکَوَاکِبُ الدُّرِّیَّهُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ أُولَئِکَ مِنْ نُورِهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ تُضِی‏ءُ مِنْهُمُ الْقِیَامَهُ خُلِقُوا وَ اللَّهِ لِلْجَنَّهِ وَ خُلِقَتِ الْجَنَّهُ لَهُمْ فَهَنِیئاً لَهُمْ مَا عَلَى أَحَدِکُمْ أَنْ لَوْ شَاءَ لَنَالَ هَذَا کُلَّهُ قَالَ قُلْتُ بِمَا ذَا جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ قَالَ تَکُونُ مَعَهُمْ فَتَسُرُّنَا بِإِدْخَالِ السُّرُورِ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ مِنْ شِیعَتِنَا [فَکُنْ مِنْهُمْ یَا مُحَمَّد]»^[۳۵۶]
روایت کرد محمد بن اسماعیل از امام رضا ☻ که فرمود: به راستی خداوند سبحان را در دستگاه پادشاهان ستمگر کسانی است که صورت‌هایشان را با دلیل و برهان نورانی ساخته و در شهرها به ایشان قدرت بخشیده است. تا به وسیله آن‌ها از دوستان خود دفاع نماید و امور مسلمانان را اصلاح کند و مؤمنان، از ضرر و زیان به او پناه ببرند و شیعیان نیازمند از ایشان طلب آرامش نمایند و به واسطه او خداوند متعال ترس شیعیان را در سرزمین‌ ستمگران به امنیّت و آرامش تبدیل کند. آن‌ها مؤمنان حقیقی و امین خداوند در روی زمین هستند، آن‌ها کسانی هستند که در روز قیامت نورشان پیشاپیش آن‌ها حرکت می‌کند. ( و نور خدا در میان رعیّت خود هستند و در درخشش نور آن‌ها برای ساکنان آسمان چون درخشش نور ستارگان بر ساکنان زمین است.) به خدا سوگند، آنان برای بهشت آفریده شده‌اند. و بهشت نیز برای ایشان آفریده شده است. گوارا باد بهشت بر ایشان، چه می‌شود یکی از شماها را که بخواهد آن‌چه را برای آن‌هاست برای او نیز باشد؟ راوی می‌گوید: گفتم، خدا مرا فدایت کند، چگونه [می‌توان به آن مقام رسید] ؟ فرمود: با ایشان باشی و ما را با خوشحال کردن یکی از شیعیان مؤمن خوشحال کنی، پس ای محمد تو نیز از آن‌ها باش».
۲.۲- امام موسی کاظم ☻ خطاب به علی بن یقطین که به توصیه امام در منصب وزارت و در پوشش تقیّه به امور شیعیان رسیدگی می‌کرد فرمودند: یا علی «کَفَّارَهُ أَعْمَالِکُمُ الْإِحْسَانُ إِلَى إِخْوَانِکُم‏.»^[۳۵۷]
کفاره عمل سلطان، نیکی به برادران ایمانی است.
در تاریخ سیاسی شیعه موارد متعددی را می‌توان به عنوان پذیرش ولایت جائر نام برد از جمله: (عبدالله نجاشی به عنوان والی اهواز در زمان منصور دوانقی، وزارت علی بن یقطین در حکومت هارون الرشید و … ) که با اذن و اجازه، ائمه ☻ وارد حکومت آنان شده‌اند.
جمع‌بندی
۱- جمع بین روایات بر اساس باب تزاحم
جمع بین روایاتی که ورودبه دستگاه ظالم و حکومت جور را حرام می‌دانند با روایاتی که جایز می شمارند بر اساس باب «تزاحم» است. که باید با توجه به ملاک این دو حکم، سود و زیان هر دو سنجیده شود و موقعیّت اجتماعی و سیاسی افراد و مقتضیات زمان مورد بررسی قرار گیرد و بر اساس قاعده الاهم فالاهم، برای حفظ ملاک و مصلحت اهم دست از مصلحت مهم برداریم. بر این اساس ورود به حکومت جور، گاهی جایز بلکه گاهی واجب است.
۲- حفظ دین در دولت باطل
حفظ دین در دولت باطل، تنها از راه تقیّه و کتمان عقیده و عمل امکان پذیر است وگرنه اظهار حق در اقتدار دولت جور با زوال و نابودی پیروان حق همراه خواهدبود که در این زمینه امام صادق ☻ می‌فرماید: « مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَتَکَلَّمْ فِی دَوْلَهِ الْبَاطِلِ إِلَّا بِالتَّقِیَّهِ ^[۳۵۸]»
کسی که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارد، پس در دولت باطل سخن نگوید مگر از روی تقیّه.
۳- قدرت سلطه نتیجه‌ی عمل نکردن به تکلیف
اگر حکومت جائر به قدرت می‌رسد بخاطر سهل‌انگاری و رعایت نکردن تکلیف الهی توسط مردم است و اگر مردم به تکلیف الهی خویش عمل کنند و در برابر فساد و جور بایستند، هرگز حکومت جائر پدید نخواهد آمد و استمرار نخواهد داشت.«…إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیرِّ مَا بِقَوْمٍ حَتىَ‏ یُغَیرِّواْ مَا بِأَنفُسِهِم‏…»^[۳۵۹]
همانا خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملّتى) را تغییر نمى‏دهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند.
۴- قیام در برابر ظلم یا تقیّه
اموری که مربوط به توسعه و تضییق و بود و نبود وسایل زندگی است. یک امر ثابت و تغییرناپذیری نیست، ممکن است در زمانی تکلیف جوری اقتضا کند و در زمانی دیگر جور دیگر، همان‌طوری که رسول خدا و علی مرتضی ♣ طوری زندگی کردند، سایر ائمه ♣ طور دیگر.
به عنوان مثال: امام حسین ☻ بدون پروا با آن که قرائن و نشانه‌ها حتی گفته‌های خود آن حضرت حکایت می‌کرد که شهید خواهد شد، قیام کرد. ولی امام صادق ☻ با آن که به سراغش رفتند. اعتنا ننمود و قیام نکرد. ترجیح داد که در خانه بنشیند و بکار تعلیم و تدریس و ارشاد بپردازد.
به ظاهر تعارض و تناقض به نظر می رسد که اگر در مقابل ظلم باید قیام کرد و از هیچ خطری پروانداشت پس چرا امام صادق ☻ قیام نکرد بلکه در زندگی مطلقا راه تقیّه را پیش گرفت؟ و اگر باید تقیّه کرد و وظیفه امام این است که به تعلیم و ارشاد و هدایت مردم بپردازد. پس چرا امام حسین ☻ این کار را نکرد؟
برای پاسخ به این سؤال، شهید مطهری در کتاب بیست گفتار، بعد از ذکر اوضاع سیاسی در زمان امام صادق ☻ می‌فرماید:
مقصود این است که ائمه اطهار ♣ در هر زمانی مصلحت اسلام و مسلمین را در نظر می‌گرفتند. و چون دوره‌ها و زمان‌ها و مقتضیات زمان و مکان تغییر می‌کرد، خواه و ناخواه همان‌طور رفتار می‌کردند. که مصالح اسلامی اقتضا می‌کرد و در هر زمان جبهه‌ای مخصوص و شکلی نو از جهاد بوجود می‌‌آمد. و آن‌ها با بصیرت کامل آن‌ جبهه‌ها را تشخیص می‌دادند.
این تعارض‌ها نه تنها تعارض واقعی نیست بلکه بهترین درس آموزنده است. برای کسانی که روح عقل و فکر مستقیمی داشته باشند. جبهه شناس باشند و بتوانند مقتضیات هر عصر و زمانی را درک کنند، که چگوه مصالح اسلامی اقتضا می‌کند که یک وقت مثل سیدالشهداء ☻ نهضت آن‌ها شکل قیام به خود گرفت و یک زمان امام صادق ☻ شکل تعلیم و ارشاد و توسعه تعلیمات عمومی و تقویت مغزها و فکرها پیدا کند. و یک وقت شکل دیگر. ^[۳۶۰]
«إِنَّ فىِ ذَالِکَ لَذِکْرَى‏ لِمَن کاَنَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِید»^[۳۶۱]
در این تذکّرى است براى آن کس که عقل دارد، یا گوش دل فرادهد در حالى که حاضر باشد
تقیّه و عدم سازش با حکومت جور
بر اساس آموزه‌های دینی مقاومت در برابر ستم و فساد و مبارزه با حکومت‌های باطل و عدم سازش در برابر زورگویی‌ها و حکومت‌های جائر، امری مسلّم و اجتناب ناپذیر است. و در سیره‌ی رسول گرامی اسلام و ائمه طاهرین ♣ نیز این روش مشهود است. و از روایات چنین می‌توان برداشت کرد که کرنش در برابر ستمگران و معاونت و کمک به آنان حتی به اندازه یک کشش قلم منهی شده و حرام است. ^[۳۶۲]
امام رضا ☻ به سلیمان جعفری می‌گوید: وارد شدن در دستگاه این‌ها (حکمای عباسی) و کمک و تلاش برای تأمین نیازشان همپای کفر است، حتی نگاه عامدانه به این‌ها از زمره‌ی گناهان کبیره است که شخص را مستحق آتش می‌کند^[۳۶۳]
امام کاظم ☻ یکی از اصحاب خود به نام (صفوان جمال) را نکوهش می‌کند که تو شترانت را به این ستم پیشه (هارون) کرایه داده‌ای، او پاسخ می‌دهد که خودم همراه او نمی‌‌روم، وانگهی برای سفر حج کرایه داده‌ام،
حضرت از او سؤال کرد: «آیا دوست داری آنان زنده بمانند، تا کرایه شترهایت را بپردازند؟ صفوان عرضه داشت، آری، امام فرمودند: هر که طالب بقای این ها باشد، از زمره‌ی آن‌ها شمرده می‌شود و هر که از آن‌ها باشد در آتش قهر الهی است.^[۳۶۴]
در حقیقت برای یک مطالعه‌گر بینا و ژرف‌اندیش که در سیره و مشی سیاسی امامان شیعه ♣ بررسی کاملی انجام داده باشد، روشن می‌شود که آنان همواره خودشان در مرکز مبارزه و قطب آن علیه دستگاه‌های حکومت ستمکاره‌‌ی (اموی و عباسی) بوده‌اند و محوریّت هدایت گروه‌ها و دسته‌ه ای معارض نظام حاکم را بر عهده داشته‌اند و حکومت حاکمان را به هیچ وجه به رسمیّت نمی‌شناختند. و شیعیان را به شدّت از همکاری و سازش با این حکومت‌ها بر حذر داشته‌اند که به مواردی از آن‌ها در ابتدای بحث اشاره شد.
پس بی‌شک شیوه علمی و عملی همه ائمه ♣ عدم سازش با حکومت جور بوده است ولی اگر در میان منابع روایی شیعه به روایتی برمی‌خوریم که تعدادی از آن‌ها ظاهرا دلالت بر ترک درگیری و رویارویی با دستگاه حکومت جائر وقت دارند و شیعه را نسبت به عاقبت شوم شکست و ناکامی هشدار می‌دهند از باب تقیّه‌ای بوده است که آن‌ها با در نظر گرفتن شرایط موجود و رعایت مصالح و مفاسد شیعیان و نیز مقابله با حکام جور اتخاذ می‌کردند.
برای نمونه اندرزی است که امام صادق ☻ به محمد بن نعمان داده است و به او چنین می‌فرماید:
پسر نعمان! وقتی دولت ستمکاره‌ای روی کار است، برو و از آن که پروا داری [از باب تقیّه] با خوش‌آمدگویی، استقبال کن، چه آن‌که به‌راستی کسی که معترض آن دولت بشود، قاتل و نابود کننده‌ی خویش است. ^[۳۶۵] و خداوند می‌گوید: « وَ لَا تُلْقُواْ بِأَیْدِیکُمْ إِلىَ التهَّلُکَهِ »^[۳۶۶]
با دست خویش، خود را به هلاکت نیفکنید.
و یا در یکی از نامه‌هایی که به جماعت شیعه و یارانش دارد، امام ☻ چنین می‌نویسد:
اما بعد، از خدا عافیت بخواهید. نرمخو و با وقار باشید، آرامش و حیای خود را حفظ کنید. و از آن‌چه شایستگان شما، مبرا از آنند، شما نیز کناره گیرید.
همچنین شما را به خوش رفتاری با اهل باطل توصیه می‌کنم. و بی‌ادبی و ستمشان را تحمل کنید و مبادا که با آن‌ها درگیر شوید. اگر گاهی مجبورید با آن‌ها هم‌نشینی و معاشرت و جرّ و بحث نمایید: باید اصل تقیّه را که خدا به آن فرمانتان داده مدّ نظرتان باشد و طبق آن رفتار نمایید. پس اگر [در اثر رعایت نکردن تقیّه] گرفتارشان شوید، به آزار و اذیّت شما می‌پردازند.^[۳۶۷]
بنابراین یکی از ابعاد تقیّه حکومتی بنابر مصلحت شیعیان سازش با حکومت جور است که ائمه ♣ هم آن را به شیعیان متذکر می‌شدند.^[۳۶۸]
مسؤلیت‌پذیری در دستگاه حکومت جور
یکی دیگر از ابعاد تقیّه حکومتی، مسؤلیت‌پذیری در حکومت جور می‌باشد و نگاهی به اسناد تاریخی شیعه نشان می‌دهد که قبول مسؤلیت دولتی (بر حسب وظیفه) در موقعیت تقیّه از نپذیرفتن مسؤلیت رجحان بیش‌تری داشته است، اما تشخیص این که چه کسی می‌تواند این مسؤلیت را بپذیرد و از عهده آن بر می‌آید، بطوری که (هم اهداف تقیّه را تأمین کند و هم آلوده به ظلم حکومت نشود) و پذیرش مسؤلیت برای چه کسی خطرناک است یقینا بر عهده افراد نیست و این امر مهم را امام ☻ بهتر از هر کسی تشخیص می‌دهد کما این که امام سجاد ☻ یکی از اصحاب خود را از این کار بر حذر می‌دارد و امام کاظم ☻ علی بن یقطین را تشویق به پذیرفتن مسؤلیت در حکومت می‌کند.
امام زین العابدین ☻ محمد بن مسلّم زهری را، که گویا وارد دستگاه بنی امیه شده بود اندرز می‌دهد «وَ اعْلَمْ أَنَّ أَدْنَى مَا کَتَمْتَ وَ أَخَفَّ مَا احْتَمَلْتَ أَنْ آنَسْتَ وَحْشَهَ الظَّالِمِ وَ سَهَّلْتَ لَهُ طَرِیقَ الْغَیِّ بِدُنُوِّکَ مِنْهُ حِینَ دَنَوْتَ وَ إِجَابَتِکَ لَهُ حِینَ دُعِیتَ فَمَا أَخْوَفَنِی أَنْ تَکُونَ تَبُوءُ بِإِثْمِکَ غَداً مَعَ الْخَوَنَه»^[۳۶۹] باید بدانی یقینا کم‌تر چیزی که روی آن را می‌پوشانی و سبک‌ترین باری که بر دوش گرفته‌ای این است که با نزدیک شدن به دستگاه ظلم و با راه یافتن دربارگاه او ستمگر را از وحشت تنهایی رها ساخته‌ای، و طریق گمراهی را با نزدیک شدن به او و پذیرفتن دعوتش راه را برای او هموار ساخته‌ای چقدر برای تو من می ترسم که فردای قیامت با این بار گناه همراه با خیانت‌کاران و خائنان گرفتار گناه خود باشی!