این نسخـه بی‌ربط که دیوان فقیر است

فهرست‌نویسی نسخ خطی کاری حساس و دقیق و نیازمند دانش و اطلاعات وسیع در این حوزه است. پژوهشگرانی که در این عرصه فعالیت می‌کنند، بیش و کم به مواردی از اشکالات و اشتباهات فهرست‌های نسخی برخورده‌اند. اما خطاهایی همچون مورد مذکور، به‌راستی عیار و اعتبار فهرست‌های نسخ خطی را زیر سؤال می‌برد.
روش تصحیح
برای تصحیح متن دیوان فقیر دهلوی، نسخه دانشگاه علیگر به شماره ۳۱۷ به دلیل اینکه در زمان حیات شاعر کتابت شده و از این نظر بسیار ارزشمند است، به عنوان نسخه اساس انتخاب شد و نسخه‌های ایندیاآفیس با عنوان اختصار «آ» و کتابخانه گنج‌بخش با عنوان «گ»، نسخه بدل کار قرار گرفتند. در تصحیح متن، ابتدا ابیات نسخه اساس به دقت استنساخ شد و سپس موارد اختلاف نسخه بدل‌ها در پانویس متن قید شده است.

مصحّح در پاره‌ای از مواقع برای به دست دادن ضبط درست کلمات با توجه به سبک فقیر دهلوی، از تصحیح قیاسی متن استفاده کرده است که در این موارد، ضبط نسخه اساس در پانویس آمده است. همچنین برگ‌هایی از نسخه اساس نیز مخدوش بود که با توجه به نسخه بدل‌ها ـ به ویژه نسخه «آ» به دلیل قدمت و صحت آن ـ تصحیح شد.
مواردی از اصلاحات و تغییراتی نیز که در متن نسخه اساس وجود داشت و گویا توسط کاتب یا بعدها توسط فرد دیگری افزوده شده است، در پانویس ذکر شده است.
از میان نسخ موجود دیوان فقیر، تنها نسخه ایندیاآفیس لندن مشتمل بر قصاید، ترجیع‌بند، ترکیب‌بندها بود که این موارد از نسخه مذکور استنساخ شده است.
نسخه دانشگاه علیگر
نسخه دانشگاه علیگر
انجامه نسخه دانشگاه علیگر
صفحه نخست نسخه ایندیاآفیس لندن
ترقیمه نسخه ایندیاآفیس لندن
صفحه آغازین نسخه گنج‎بخش
صفحه پایانی نسخه گنج‌بخش
تصویر صفحه نخست نسخه کتابخانه آیت‌الله مرعشی (مضبوط به نام فقیر)
نتیجه‌گیری
کثرت شعرا و گستره جغرافیایی سبک هندی و نیز داوری‌های مطلق درباره کلیت شعر این دوره باعث شده تا تحقیق و پژوهش جامعی درباره آثار ادبی و دواوین شعرای این دوره صورت نگیرد و بسیاری از شخصیت‌های ادبیاین سبک، به‌ویژه شعرای هندی‌تبار، در گمنامی به سر ‌برند. نسخه‌های خطی بسیاری در مراکز و کتابخانه‌های مختلف شبه قاره وجود دارد که بعضاً در شرایط نامناسبی نگهداری می‌شود و لاجرم در حال نابودی‌ است. دشواری دسترسی به این منابع برای پژوهشگران ایرانی و نیز گسیخته شدن پیوند ساکنان شبه قاره با آثار کهن پارسی‌گویان این سرزمین در ۲۰۰ سال اخیر باعث شده تا غبار فراموشی بر این بخش از میراث ادب فارسی بنشیند.
مطالعه سبک هندی و میراث ادبی بر جای مانده از این دوران به عنوان بخشی از سیر تکامل شعر فارسی حائز اهمیت بسیار است و لازمه آن تصحیح و احیای متون قدیمی به مثابه گفت‌وگو با فرهنگ و تمدن گذشته است. یکی از ادبا و شعرای برجسته اواخر قرن دوازدهم میرشمس‎الدین فقیر دهلوی است که علاوه بر اینکه در سرودن غزل و مثنوی‌های دینی و حکمی جایگاه قابل اعتنایی دارد، آثار بلاغی متعددی نیز از خود بر جای گذاشته است. او به دلیل تحصیل علوم مختلف ادبی و بلاغی و غور و تتبع در دواوین شعرای بزرگ ادب فارسی استادی مسلم در زمان خود بود.
شعر فقیر ساده و روشن و عاری از واژه‌های مهجور و کهن است و حتی لغات هندی نیز در دیوان او مشاهده نمی‌شود. کاربرد کلمات و اصطلاحات عامیانه از ویژگیهای سبکی عام این دوره است که در شعر فقیر نیز به شکل معتدل وجود دارد. او از فغانی شیرازی بسیار تأثیر پذیرفته و وی را استاد خود در غزلسرایی معرفی می‌کند. استقبال از شعر شاعران قدیم در این دوره بسیار رایج بوده و فقیر نیز در دیوانش غزلهای بسیاری به اقتفای غزلیات فغانی دارد. تأثیرپذیری فقیر از فغانی بیشتر در حوزه زبان شعر و ترکیب‌سازی است. پس از فغانی، به نظیری، حزین، حافظ و عرفی نظر دارد و چند غزل به اقتفای اشعار آنان سروده است. در قصیده‌ نیز متأثر از انوری و خاقانی و ظهیر بوده و چند قصیده به استقبال قصاید آنان سروده است.
در دیوان او از ترکیبات پیچیده و انتزاعی شعرای هندی این دوره نیز خبری نیست و بیشتر از ترکیبهای ساده بهره برده است که متناسب با زبان روان و ساده شعر اوست. همچنین آشنایی خوب فقیر با زبان فارسی باعث شده تا شعر او از لغزشهای نحوی و زبانی مرسوم این دوره مصون بماند.
فقیر در غزلیاتش از ۲۶ وزن استفاده کرده که بیشتر آنها اوزان جویباری و بلند هستند که پیوند تام با روحیات و عواطف او دارد. همچنین ۷۰ درصد غزلهایش مردّف هستند و توجه به ردیفهای دشوار غیرفعلی در دیوانش مشهود است. بسامد تکرار قافیه نیز در شعر او، در مقایسه با هنجار این دوره اندک است که یکی از دلایلش، استحکام ساختار عمودی غزل اوست.
او در قالبهای غزل، مثنوی‌ بلند و کوتاه، قصیده، ترکیب‌بند، ترجیع‎بند، قطعه، رباعی و تک‎بیتی شعر سروده است. مضمون غالب غزلهای او، بیان احولات عاشقانه و عارفانه و تألمات و تأثرات روحی خویش است. که به‎ویژه پس از ترک تعلقات و در دوران انزوا رنگ و بوی عارفانه آنها غالب است. بیشتر مضامین عارفانه شعر او ـ همانند شاعران دیگر این عصر ـ تکراری است و تجربه جدیدی به حوزه شعر عرفانی نیفزوده است. در قصاید، ترکیب‌بند و ترجیع‎بند به مدح و منقبت و مراثی اهل بیت(ع)پرداخته است. منظومه‌های مهم او نیز دینی یا عاشقانه است. مثنوی‎های «درّ مکنون»، «واله سلطان»، «تصویر محبت» و «شمس‌الضحی» نشانگر توانایی او در سرودن منظومه‌های دینی و عاشقانه است.
بی‌نشان بودن معشوق، وسعت مشرب و تکثرگرایی، مذمت عقل و ستایش جنون، مذمت زاهد و… از موتیف‌های فکری شعر فقیر است. او در کنار وسعت مشرب نسبت به ادیان دیگر، شیعه‌ای بسیار معتقد و متعصب بود که دیدگاه مذهبی‌اش را به وضوح در آثار مختلفش می‌توان دید. برخی از اشعار او یادآور قصاید ناصرخسرو است.
شعر او با وجود اینکه در سالهای پایانی سبک هندی قرار دارد، در مقایسه با شعرای همعصرش ساده و روشن است و استعاره‌های غامض و خیالبندی‌های دور و دراز در آن به ندرت مشاهده می‌شود. بیشتر تشبیهات او از نوع حسی است و بسامد تشبیهات مرکب و نیز تشبیهات مضمر تفضیلی در شعر او قابل اعتناست. اغراق و پارادوکس نیز کاربرد زیادی در دیوان او دارد.
غزلیات
ره عشق است اى دل چند باشى ناامید اینجا که دارد در بغل چون غنچه هر قفلى کلید اینجا
شود چون عشق کامل خاکسارى بار مى‌آرد به خاک افتاد^[۱] مانند ثمر هر کس رسید اینجا
قلم مى‌خواست بنویسد حدیثى از سراپایش چو آمد در میان حرف قدش آهى کشید اینجا
بنازم عالم یکرنگى معشوق و عاشق را تو در گلشن خرامیدى و دل در خون طپید اینجا
فقیر آن^[۲] بى‌مروت مى‌کشد ما را به استغنا نگیرد تیغ قاتل رنگ از خون شهید اینجا
زلف دلاویز بر^[۳] مه رویت تیره‌شب است و آتش موسى جامه صبرم در کف عشقت دامن یوسف دست زلیخا
دوش که در بزم^[۴] ساقى مستان پرده برانداخت ز آن گل رخسار^[۵] مهر رخش را صبح و شفق شد جام بلورین باده صحرا
لاله رخ من تا سفرى شد داغ جگرسوز اشک شرربار این به دو چشمم ساخته منزل آن ز دل من یافته مأوا
شام فراقش چون به سر آید شاهد مقصود کى به بر آید یار ندارد میل وصالم نیست مرا هم جان شکیبا
اى رخ خوبت جنت رضوان با تو نگوید کس ز گلستان غنچه ندارد این لب خندان سرو ندارد این قد رعنا
پرتو رویت در دل تنگم مهر منیر و قطره شبنم جلوه سروت بر سر خاکم عظم رمیم و باد مسیحا
در سر کویت خلق دو عالم از پى سودا ریخته برهم اى بت سرکش پستى قدرم کرده بدین‌سان نرخ تو بالا
طبع بلندم هست تو گویى ملک سخن را چرخ برینى فقره نثرم غیرت نسرین مصرع نظمم رشک ثریا
من که فقیرم عالم فانى در نظر من قدر ندارد نقش بر آب است عشرت گیتى موج سراب است دولت دنیا
از کوى دوست کرد مرا بخت من جدا یارب مباد هیچ^[۶] غریب از وطن جدا
زین‌سان اگر خیال جدایى است در دلت ظالم به تیغ کن سر ما را ز تن جدا
تا رفته‌اى ز بزم ندیدیم روز خوش در گریه است شمع جدا انجمن جدا

دامن از غمش پر از ستاره می‌کنم
بادلی که بوئی از وفا نبرده‌است
جور بیکرانه و بهانه خوشتر است
در کنار این معاشران^[۱۱] خودپسند
ناز و عشوه‌های زیرکانه خوشتراست…
ای ستاره‌ها که همچو قطره‌های اشک
سر به دامن سیاه شب نهادهاید
ای ستاره‌ها کز آن جهان جاودان
روزنی بسوی این جهان گشادهاید
رفته‌است و مهرش از دلم نمی‌رود
ای ستاره‌ها، چه شد که او مرا نخواست
ای ستاره‌ها، ستاره‌ها، ستاره‌ها
پس دیار عاشقان جاودان کجاست
«اسیر- ای ستارهها»
در شعر «حلقه» شاعر ضمن جستجوی موضوع تازه، شکلی تازه را نیز جستجو می‌کند. از ساخت و ساز کلام چنین بر می‌آید که سراینده خواسته‌است وزن و بخصوص قافیه مصراع‌ها، مناسب از کار درآید.
دخترک خنده کنان گفت که چیست
راز این حلقه زر
راز این حلقه که انگشت مرا
این چنین تنگ گرفته‌است به بر
«اسیر- حلقه»
شعر «اندوه» شعری است وصفی و با زبان گرم و پر شور فروغ، حس و حالی دیگر به این شعر بخشیده‌است. این شعر بر وزن «مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن» است.
کارون چو گیسوان پریشان دختری
بر شانه‌های لخت زمین تاب می‌خورد
خورشید رفته‌است ونفس‌های داغ شب
بر سینه‌های پرتپش آب می‌خورد
تعبیرهای «نفس داغ شب»، «سینه‌های پرتپش آب» ، « هزار چشم درخشان پر زخون» از مختصات شعر فروغ است وبر زیبایی کلام و وزن شعرش افزوده‌است.
«اما در شعر «صبر سنگ» است که تازگی‌هائی در بیان شعر فروغ پدیدار می‌شود. این زبان شعر فروغ است که دارد شکل می‌گیرد، زبانی که در تولدی دیگر می‌شکفت. در واقع می‌توان گفت که سبک بیان خاص فرخزاد‌ اندک‌اندک در این شعر، شکل می‌گیرد و ساخت ذهنی او در وزن‌هایی ساده که به زبان گفتار نزدیکتراست، باز می‌شود» (م. آزاد، ۱۳۷۶ : ۶۹-۶۸)
با نگاهی گذرا و ارزیابی‌کلی ، می‌توان در دفتر اسیر جهت عمر و آیندۀ شعر فروغ را ، هرچند کمرنگ و پراکنده، بازیافت. شکل مسلّط در این دفتر، چهارپاره‌ است. فروغ با کاربرد اوزان پرتحرک متنوع ، کوشیده‌است تا احساس‌هایش را درمحدوده همین قالبها بیان کند، هنوز نشانهای از شعر نیمائی در این دفتر نیست. تنها در شعر «خواب» است که شاعر، وزن آزاد نیمائی را تجربه می‌کند اما هنوز به شکل شعر نیمائی دست نیافته‌است.
م.آزاد می‌گوید: مشکل عمده فروغ در این ساختار تازه شعری، عدم شناخت کارکرد واقعی قافیه در شکل شعر نیمائی است. چرا که شاعر با تکرار و تأکید قافیه، ساخت شعری را محدود می‌کند. قافیه در شکل شعر نیمائی پایان بندی شعر است. در حکم نقطه گذاری درست بر جمله‌های شعری است که با ظهور آن یک جمله شعری تمام و جمله تازهای آغاز می‌شود.
فروغ در دفترهای دیوار و عصیان هم، در وزن و ساخت شعر نیمائی تجربه‌هایی کرد؛ اما تا دستیابی‌به ساخت مستقل شعری خود در تولدی دیگر، قالب چهارپاره برایش راحت‌ترو طییعی‌تربود. (م.آزاد، ۱۳۷۶ :۷۲-۷۳)

به نظر می‌رسد زبان فروغ در شعرهای دیوار، پرداخته‌ترو منسجم‌تراز شعرهای دفتر اسیر است، اما بیان شعر او، اغلب کلیشهای است. او چنان در تلاش تسلّط بر وزن و قافیه‌است که چهار پاره‌هایش بیشتر نظم است تا شعر
موج وحشی ام که بی‌خبر ز خویش
گشته‌ام اسیر جذبه‌های ماه
ضعف تألیف به ضرورت حفظ وزن ، مانع فصاحت کلام شده‌است و اینها نشانه تلاش شاعر است برای دستیابی‌به زبانی مستقل.
«مشکل اساسی شعر فروغ در این دوره، غیبت‌اندیشه‌است.‌اندیشه‌است که موجب توسع و گسترش شکل شعر می‌شود. بیان احساسات مبهم شبه رمانتیک، خودبخود موجب سیلان کلمات بی‌معنی می‌شود. کلماتی که گوئی به تبع وزن آمده‌اند تا مصراع‌ها را پر کنند و شاعر شیفته طنین آنهاست. وزن و شکل شعر «اندوه پرست» یادآور شعر «باران » گلچین گیلانی است که ساختی بحر طویل وار دارد. «اندوه پرست» نیز نوعی بحر طویل است» (م.آزاد، ۱۳۷۶ :۱۱۵)
باز باران ،
با ترانه ،
با گهرهای فراوان
می‌خورد بر بام خانه .
من به پشت شیشه ، تنها
ایستاده در گذرها
رودها راه اوفتاده .
شاد و خرّم
یک دو سه گنجشکِ پرگو
باز هر دم
می‌پرند این‎سو و آن‌سو .
می‌خورد بر شیشه و در
مشت و سیلی
«باران-گلچین گیلانی»

دراین اصل اول ، این که تمام درآمدها وهزینه های دولت باید دربودجه منعکس شود ؛ ودوم اینکه ، باید بطور ناخالص به خزانه واریز شود وهزینه ها از آن محل انجام گردد.
اصل شاملیت یا تفصیل
به موجب این اصل بودجه باید شامل تمام هزینه ها ودرآمدهای دولت باشد و جزئیات هزینه ها ومشروح آنرا دربرگیرد.
اصل تخصیص وعدم تخصیص
کلیه درآمدها وهزینه ها به همان نحوی که درقانون آمده وصول شده وهزینه گردد.
پیش بینی درآمدها
به موجب این اصل ، درآمدهای بودجه جنبه پیش بینی دارد و به هر میزان که باشد قابل وصول است
تحدیدی بودن هزینه ها
براساس این اصل پرداختهای بودجه باید درحد اعتبارات مصوب باشد.
انعطاف پذیری
دربودجه باید مجوزهایی گنجانده شود که دراجرای بودجه ، با توجه به شرایط ، انعطاف دربودجه داده شود.

۲-۳-۲- مراحل فرایند بودجه ریزی

فرایند بودجه ریزی شامل چهار مرحله تهیه وتنظیم بودجه ؛ تصویب بودجه ، اجرای بودجه ونظارت است .
طبقه بندی درنظام بودجه ریزی
طبقه بندیهای موجود درنظام بودجه ریزی به شرح زیر هستند :
طبقه بندی دستگاهی
دراین نوع طبقه بندی ، درآمدها وهزینه های بودجه ، به تفکیک هر دستگاه مشخص می شود . انواع این داستگاهها درمواد ۲، ۳، ۴و ۵ قانون محاسبات عمومی وماده ۱۳ مشخص گردیده است . درمجموع این طبقه بندی دربودجه کشور تحت ۳ عنوان به شرح ذیل انجام می شود :
دستگاه های اجرایی ( دولتی )
الف) شرکتها وبانکها وموسسات وابسته
ب) موسسات انتفاعی وابسته به دولت
طبقه بندی عملیات
طبقه بندی عملیات ناظر براعتباراتی است که از طریق برنامه وبودجه ، دربخشهای مختلف اقتصادی ، اجتماعی وفرهنگی کشور توزیع می شود.
امور: امورعمومی ، اموردفاعی ، اموراجتماعی واموراقتصادی
فصول : همه امور به چند فصل وهر فصل به چند برنامه
برنامه : هربرنامه به چند طرح
پروژه یا فعالیت : هرطرحی به چند پروژه یاچند فعالیت
طبقه بندی درآمدها
الف) درآمدهای مالیاتی
ب) درآمدهای حاصل ازنفت وگاز
ج) درآمدهای حاصل از انحصارات ومالکیت دولتی
د) درآمدهای حاصل از خدمات وفروش کالا
هـ) درآمدهای حاصل از حق بیمه کمکهای دریافتی
و) درآمدهای انتقالی
ز) اصل وبهره وامها وسود حاصل از سرمایه گذاری دولت درخارج
ر) سایر منابع تامین اعتبار
ابزارهای مورد نیاز بودجه ریزی
قانون برنامه وبودجه مصوب ۱۳۵۱ : این قانون مهمتـــــرین مبنای برنامه ریزی و بودجـــــه ریزی است و در واقع نقطه عطفی درتاریخ برنامه ریزی وبودجه ریزی به شمار می رود
قانون محاسبات عمومی مصوب ۱۳۶۶
الف) قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین ب) قوانین برنامه های توسعه ( اول – دوم – سوم – چهارم ) ج) قوانین بودجه سنواتی

- روش های تهیه وتنظیم بودجه ۲-۳-۳

بودجه متداول
عبارت است از این که هزینه های هر وزارتخانه وسازمان دولتی برحسب فصول و مواد هزینه ، تقسیم بندی وتعیین می شود. دراین نوع بودجه نویسی معلوم نیست که اعتبار مواد هزینه برای چه عملیاتی درنظر گرفته شده وفقط نوع هزینه مشخص است .

بودجه برنامه ای
براساس بودجه برنامه ای ، امور سازمانهای دولتی برحسب مقاصد اصلی ، طرحهای وفعالیتهای مهم آن، مورد تجزیه وتحلیل قرار می گیرد. در بودجه برنامه ای، وظایف دولت مهم است و اینکه هر وزارتخانه و یا سازمان در جهت کدامیک از ایـــن وظایف عمل می کند؟ برنامه های آنها چیست ؟ و چه فعالیتها و اقداماتی درداخل بـــرنامه ها ایجاد می شود؟ دربوجه برنامه ای، مـــواد هزینه در داخل برنامه و یا فعــالیت تهیه وتنظیم می شود نظام بودجه برنامه ای ، وسیله شناسایی ماهیت وظایف وعملیات را فراهم نموده وتصمیم گیری را چه درمورد انتخاب برنامه ها وچه درباب اجرا وکنترل آنها آسان وپرثمر می کند.
بودجه عملیاتی
بودجه عملیاتی ، مـــرحله پیشرفته تر از بودجه برنامه ای است . سند بودجه ونظام بودجه ریزی ، مهمترین عاملی است که اطلاعات لازم را برای اعمال حاکمیت ، دراختیار قوه مجریه قرار می دهد و از طرف دیگر ، برای قوه مقننه مبنایی فراهم می کند تا به کمک آن بتواند ضمن ابلاغ سیاستهای کلان ، عملکرد دولت را ارزیابی کند.
در قانون بودجه سال ۱۳۵۱ بودجه عمومی به بودجه جاری وعمرانی تفکیک شده بود. در قانون بودجه سال ۱۳۸۱ ، مفهوم جدیدی وارد نظام بودجه ریزی کشور شد که همان ارزش خالص است . براساس این مفهوم ، ارزش دارایی های دولت منهای بدهی های آن ، مبنا قرار می گیرد وبراساس آن دو نوع پرداخت تعریف می شود :
پرداختهای که ارزش خالص را کاهش می دهد وهزینه تلقی می شود ؛ که درحال حاضر هزینه را مترادف با بودجه جاری درنظر می گیرند.

- امری کاظمی علی رضا (۱۳۸۸)، اطلس توانمندی های ژئوپارک و ژئوتوریسم ایران، انتشارات سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، این اطلس از دیدگاه زیبایی شناختی لند فرم های شاخص ایران تهیه و تدوین شده است و به اختصار به شرح هریک از پدیده ها از دیدگاه علمی پرداخته است.
- رحیم پور، علی، ۱۳۸۴، در مقاله خود تحت عنوان ژئوتوریسم می فرماید که ژئوتوریسم یا توریسم جغرافیایی یکی از رشته های تخصصی اکوتوریسم است که به معرفی پدیده های زمین شناسی به گردشگران با حفظ هویت مکانی آنها می پردازد (رحیم پور، ۱۳۸۴، ص۱۱۱).
- قهرمانی، شهاب، ۱۳۸۶، در مقاله خود تحت عنوان ژئوتوریسم جنوب شرق ایران (سیستان و بلوچستان قطب ژئوتوریستی ایران) می فرماید ژئوتوریسم یکی از جدیدترین انواع توریسم است که در زیر شاخه اکوتوریسم قرار دارد و بعد از مطرح شدن ژئوپارکها از سال ۲۰۰۰ میلادی مورد بازدید قرار گیرد در ژئوتوریسم می گنجد (قهرمانی، ۱۳۸۶، ص۸۳).
- باغبانی، پرویز، ۱۳۸۶، در مقاله خود تحت عنوان ژئوتوریسم می فرماید یکی از اصطلاحاتی که امروزه بسیار بر سر زبانها است واژه ی ژئوتوریسم است یک ابتکار هوشمندانه بر این اساس هر محلی که به خاطر شرایط جغرافیایی ویژه ی خود نظیر محیط زیست، پوشش گیاهی، زیبایی های بالقوه و فرهنگ مورد بازدید قرار گیرد، در این تقسیم بندی می گنجد (باغبانی، ۱۳۸۶، ص۴۸٫).
- سیاوش شایان و صیاد اصغری و رسول محمدی، ۱۳۸۶ در مقاله خود تحت عنوان بررسی موانع و مشکلات ژئوتوریسم در ایران با تأکید بر موقعیت ژئوتوریسم بیابان لوت می فرماید ژئوتوریسم یکی از شاخه‎های توریسم و اکوتوریسم است که در صدد شناساندن جاذبه های زمین شناختی است که به یک توریست فرصت می دهد در حداقل زمان ممکن بدون صرف هزینه و زمان مستقیماً به جاذبه‎ی دلخواه خود در طبیعت دست یابد. این صنعت نه تنها دارای ابعاد اقتصادی اکولوژیکی، ژئولوژیکی و فرهنگی اجتماعی است بلکه اشتغال طیف گسترده ای از دانش آموختگان حوزه های محیط زیست، جغرافی دانان، زمین شناسان، جانورشناسان و غیره را نیز به عنوان راهنمایان ژئوتوریسم و اکوتوریسم فراهم خواهد کرد (شایان و همکاران، ۱۳۸۶، ص۴۶).
- صبوری، طاهره، ۱۳۸۶ در مقاله خود تحت عنوان ژئوتوریسم نگرشی نو به سوی توسعه منابع و مدیریت محیط در ایران می فرماید مطالعات و بررسی آماری نشان می دهد که مردم ما هنوز ارزش واقعی منابع طبیعی کشور را درک نمی کنند و تصور درستی از آینده بی گیاه و بی جنگل ندارند. همچنین هنوز رشد و آگاهی جامعه به آنجا نرسیده است تا از سایر مناطق تحت مدیریت کشور حتی بخش گسترده ای از مناطق کویری و بیابانی چگونه بهره گیرد و تمامی اینها مستلزم آنست تا فکری نو در اندازیم (صبوری، ۱۳۸۶، ص۵۴).
- مهرابی ملایوسفی، معصومه و صهبا، مریم، ۱۳۸۶ در مقاله خود تحت عنوان ژئوتوریسم جزیره کیش می‎فرماید: کشور ما ایران با داشتن طبیعتی زیبا و اقلیم متنوع و همچنین داشتن مناطق سرشار از پدیده های منحصر به فرد علوم زمین بستر مناسبی را برای پیشرفت صنعت گردشگری و رقابت با کشورهای مختلف فراهم کرده است. الوین میان جزیره کیش یکی از زیباترین مناطق گردشگری در ایران است که می تواند در انتقال علم و شکوفایی اقتصاد کشور نقش قابل توجهی را ایفا کند (مهرابی ملایوسفی و صهبا، ۱۳۸۶، ص۶۴).

- کامیابی (۱۳۸۷) ارزیابی جاذبه های طیبعی و ژئوتوریستی پارک ملی کویر استان سمنان، انتشارات دانشگاه مشهد در این اثر به توانایی تبدیل شدن پارک ملی کویر جهت ایجاد یک ژئوپارک از طریق برنامه ریزی توسعه مدیریت و بهره برداری بهینه از سیستم های ژئوتوریستی اشاره شده است.
صبوری، طاهره(۱۳۸۸) کاربرد مطالعات ژئومرفولوژی در آمایش سرزمین گیلان به منظور ایجاد ژئوپارک درفک و دیلمان و ارائه راهکار‌های ژئوتوریسم، رساله دکتری، انتشارت دانشگاه علوم و تحقیقات تهران. در این پژوهش اهمیت دانش ژئومورفولوژی در برنامه های آمایش سرزمین ازجنبه تخصصی و کاربردی آن برای مثال برای بحث توسعه زون گردشگری در یک محدوده و ایجاد ژئوپارک در نظر گرفته شده است. و راهکارهای توسعه ژئوتوریسم از دیدگاه قوانین بین المللی موجود نیز بررسی شده است.
۱-۶- روش تحقیق و مراحل آن
نوع روش تحقیق توصیفی – تحلیلی بوده و برای استخراج اطلاعات مورد نظر و تجزیه و تحیل اطلاعات برای تبیین موضوع و با بهره گرفتن از نرم افزار های جغرافیایی به خصوص GIS به ترسیم و تهیه نقشه ها و به معرفی جاذبه های ژئوتوریستی و ژئوسایت های شهرستان فیروزکوه پرداخته می شود.
۱-۷- روش گردآوری اطلاعات
یکی از اولین گام ها درجمع آوری اطلاعات برای این پژوهش مطالعات کتابخانه ای و نظری است، استفاده از اسناد و آرشیوهای موجود کشور – مصاحبه با مدیران، صاحب نظران و کارشناسان - تحقیقات میدانی- جستجو در سایت های اینترنتی و نشریات تخصصی-تجزیه و تحلیل داده ها به کمک نرم افزار Excel و SPSS از مهم ترین روش های گردآوری اطلاعات می باشد.
۱-۸- ابزار گردآوری اطلاعات
پرسشنامه، مصاحبه، مشاهده، آزمون، فیش، جدول، نمونه‌برداری، تجهیزات آزمایشگاهی و بانکهای اطلاعاتی و شبکه‌های کامپیوتری و ماهواره‌ای و غیره، اسناد و مدارک کتابخانه ای، پایان نامه ها، مشاهده میدانی، نقشه های توپوگرافی، نقشه زمین شناسی و تصاویر ماهواره ای، جمع آوری اطلاعات از سازمان‎ها و موسسه های مربوطه
۱-۹– تجزیه و تحلیل اطلاعات
برای انجام مطالعات زمین‌شناسی و ژئومورفولوژی منطقه مورد بررسی در ابتدا نقشه‌ها و مطالعات زمین‌شناسی انجام شده در ناحیه مورد بررسی جمع‌ آوری و تهیه شده است. حوزه آبخیز مورد مطالعه برروی شیتهای توپوگرافی ۱:۵۰۰۰۰ ورسک ۶۵۶۱I و ارجمند ۶۵۶۱IV انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح واقع شده است. به دنبال آن عکسهای هوایی به مقیاس ۱:۵۵۰۰۰ گستره طرح به شرح ذیل تهیه و گردآوری شد. لازم به ذکر است که منطقه مورد بررسی دارای عکسهای هوایی به مقیاس ۱:۴۰۰۰۰ جدید نمی‌باشد. بنابر این از همان عکسهای قدیمی و تصاویر ماهواره‌ای لندست ۲۰۰۰ استفاده شد. گزارش‌های زمین‌شناسی طرح توجیهی حبله‌رود، تفصیلی ـ اجرایی حوزه‌های آبخیز عمرک، فرح‌رود و قزقنچای همراه با نقشه‌های زمین‌شناسی ۱:۲۵۰۰۰۰ شیت سمنان و البرز مرکزی دماوند فیروزکوه منتشر شده توسط سازمان زمین‌شناسی کشور از جمله منابع مطالعاتی جمع‌ آوری شده از گستره عمومی مورد مطالعه بوده است. پس از تهیه منابع اطلاعاتی، عکسهای هوایی و تصاویر ماهواره‌ای بررسی و عملیات فتوژئولوژی انجام شده است. به دنبال آن نقشه‌های مقدماتی زمین‌شناسی و ژئومورفولوژی و عناصر ساختاری تهیه و انجام عملیات صحرایی و میدانی واحدهای استخراج شده مورد چک صحرایی و تدقیق قرار گرفته‌اند.
۱-۱۰- قلمرو تحقیق
حوضه جلیزجند به مساحت ۱۶۷۷۸٫ ۶ هکتار در شمال شهرستان فیروزکوه و در استان تهران و در محدوده ”۰۰ و ۳۶ و ْ۵۲ تا ” ۰۰ و ۵۰ و ْ۵۲ طول شرقی و ”۳۰ ۴۴ ْ۳۵ تا ”۲۸ و۵۷ و ْ۳۵ عرض شمالی واقع شده است.
این حوضه جزء حوضه آبخیز حبله‌رود محسوب شده از شمال به ارتفاعات بزمیچال، خولرز، شل فین، ول چره، منگوچال، خواص ورزان، دیلار، از شمال شرق به ارتفاعات تلمه‌‌سنگ و پیاز مرگ، از شرق به کوه چال یورد، از شمال غرب به کوه سفیدلد، از غرب به ارتفاعات الله‌سر، دره لوارک و روستاهای بادرود، شهرآباد و دهین و از جنوب به شهرستان فیروزکوه و جاده آسفالته تهران ـ فیروزکوه ـ قائم‌شهر محدود می‌گردد. مهمترین آبراهه موجود در حوضه مورد مطالعه رودخانه ساواشی و مهمترین روستاهای موجود در منطقه جلیزجند و آور می‌باشند. محیط حوضه ۹۰٫ ۳۷ کیلومتر، بیشترین ارتفاع منطقه ۳۸۰۴ متر و کمترین ارتفاع معادل ۱۹۶۰ متر از سطح دریا می‌باشد.
تنگه واشی در مختصات ۵۲ ۳۵ درجه شرقی و ۴۳ ۵۲ درجه شمالی و به ارتفاع ۲۱۸۰ متر از سطح دریا در ۱۳ کیلومتری شمال شهرستان فیروزکوه و یال جنوبی البرز مرکزی قرار دارد. واشی یا سوباشی به معنی سر-چشمه ( به زبان ترکی ) میباشد. این تنگه (واشی) در بین جاده فیروز کوه به تهران و در انتهای روستای جلیزجند و در داخل حوضه فوق قرار دارد. در این تنگه و اطراف آن وجود آبشار ساواشی وکتیبه سنگی خود دارای جاذبه خاصی می باشد. در این منطقه کتیبه سنگی بزرگی به ابعاد۶*۷ متر بوده که تصویر شکار فتحعلی شاه قاجار می باشد. دشت بعد این تنگه شکارگاه سلطان قاجار بوده و بدستور وی کتیبه ای در این نقطه تراشیده شده که اسامی افراد سوار بر اسب در کنار آنها نوشته شده. ساخت این کتیبه ۳ سال طول کشیده و قدمت ۱۸۵ ساله دارد. معمار باشی آن استاد قاسم حجار است و در گوشه کتیبه تاریخ ۱۲۳۲ ه. ق ثبت شده. سلسله قاجار ۳کتیبه معروف دارد که یکی در چشمه علی شهرری، دیگری در تونل وانه جاده هراز و سومی همین کتیبه تنگه واشی است که به جلیلرجند معروف است. البته کتیبه های دیگری نیز از آنها به یادگار مانده که تعدادی از آنها در طاق بستان کرمانشاه در کنار کتیبه های ساسانی قابل رویت است.
در حاشیه کتیبه اشعاری از حماسه سرای ایرانی از شاهنامه درج شده و آیات قران نیز به کل کتیبه زینت داده ساخت کتیبه در مکانی است که از هرگونه بارش باران محفوظ بوده و نور خورشید نیز به آن نمی تابد. در نتیجه دچار فرسایشی نشده ولی دست ویرانگر توریست ها به این کتیبه باستانی آسیب رسانده و یادگاری‎هایی بر روی آن نوشته شده است.
نقشه ۱-۱- نقشه موقعیت عمومی حوضه آبخیز جلیزجند و مقایسه آن با کل حوزه فیروزکوه
۱-۱۱- تنگناها و محدودیت های تحقیق
عدم یکپارچگی وکمبود مطالعات دانشگاهی صورت گرفته در بحث ژئوتوریسم اعم از مقالات، پایان نامه‎ها، کتاب وغیره و فقدان منابع اطلاعاتی مورد نیاز، خاص بودن مناطق مورد مطالعه از بعد حفاظتی و عدم آگاهی و همکاری لازم مسئولان با مقوله گردشگری با وجود رغبت برای گسترش فضاهای گردشگری در کشور جهت ایجاد اشتغال و رفع مشکل بیکاری و ایجاد بازار کسب و کار جدید و. . . .
در کشور ما به خاطر تنوع سرزمین و منابع اکولوژیکی به ویژه اقلیم (اقلیم کشور ما از آلپی تا نیمه گرمسیری) کمبود ارزیابان متبحر در شناسایی منابع اکولوژیکی کشور و وقت بالنسبه کوتاه برای دستیابی به شناسایی مناطق ژئوتوریسمی مواجه هستیم.
۱-۱۲- مفاهیم و واژه ها
اکوتوریسم
نوعی از گردشگری است که ریشه های آن به طبیعت و محیط های باز بر می گردد و در ابعاد حیرت آوری رو به توسعه است. اکوتوریسم شاخص توسعه بر پایه مطالعات اکولوژیکی است و همچنین نوعی از گردشگری است که از نظر اکولوژیکى پایدار می باشد، به این معنا که به نیازهاى فعلى اکوتوریست ها پاسخ دهد و نیازهاى آینده را برآورده سازد.
ژئوتوریسم
شاخه ای از اکوتوریسم است که راهکاری نوین جهت تبیین و تشریح علوم زمین و شناخت سرمایه های طبیعی هر منطقه را ارائه می کند.
ژئوتوریسم نوعی توریسم فرهنگی، زیست محیطی است که در مناطقی که دارای یادمان‌ها و آثار خاص زمین‌شناسی است، با جاذبه‌های خود می‌تواند در گستره جهانی شدن، با ایجاد رابطه‌ای پویا و خلاق بین طبیعت و فرهنگ یک منطقه با گردشگران، جریان‌های جدیدی را در آینده برای توریسم جهانی، صلح و توسعه پایدار فراهم نماید.
به تعریفی دیگر، ژئوتوریسم یعنی توریسمی که هویت جغرافیایی یک مکان را حفظ می‌کند، یا آن را بهتر می‌کند و این نه تنها محیط زیست را شامل می‌شود، بلکه میراث فرهنگی، زیباشناسی مکان و از همه مهمتر رفاه بیشتر مردم بومی را در بر می‌گیرد.
توسعه
توسعه عبارت است از تغییر در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، قضائی بگونه ای که نه تنها رشد کمی جامعه را به همراه داشته باشد بلکه تغییر کیفی در شیوه های زندگی، رفاه اجتماعی، بالندگی فرهنگی، زیرساخت های اقتصادی و… را فراهم آورد. همچنین برخی متخصصان، توسعه را اینگونه تعریف کرده‎اند: توسعه عبارت از شکفتن تدریجی هر چیز از یک حالت ابتدایی و حرکت آن به سمت مرحله تکامل یافته تر است. (جرالد، ۱۳۶۸، ص۱۳).
فصل دوم
مبانی نظری تحقیق
۲-۱- انسان و طبیعت
ذات وجودی انسان از خاک است و انسان ها بطور ناخود آگاه طبیعت را دوست می دارند. جاذبه ها و چشم اندازهای طبیعی، عبارت از مجموع ویژگی هایی است که انسان با چشم قادر به مشاهده و با دیگر حواس قادر به درک آن است. (رضوانی، ۱۳۸۷ ص ۱۹)
کمتر کسی است که در سفرهای بین شهری از چشم اندازهای طبیعت بی جان از جمله کوه، دشت و دره‎های کنار جاده لذت نبرد و به توصیف آنچه دیده نپردازد. (حاج علیلو - نکویی صدر، ۱۳۹۰ ص۱)
ارزش طبیعت در میان ایرانیان به حدی است که در فرهنگ باستانی ما روزی را به عنوان سپاس از طبیعت نام گذاری کرده اند. ارزش طبیعت و میراث آن به سرعت در حال تبدیل به نیروی مولد جدیدی در صنعت گردشگری است (فور و مگرلی، ۱۳۸۸).
۲-۲- انواع مناطق طبیعی
به صورت کلی می توان طبیعت را به دو بخش جاندار و بی جان تقسیم نمود. طبیعت جاندار آن دسته از طبیعت است که ویژگی اصلی آن منابع تفرجگاهی، چشم اندازهای بدیعی است، که سبب آرامش روحی انسان و احساس رضایت می شود. (رضوانی، ۱۳۸۷ ص ۱۹)
طبیعت بی جان عبارتند از کوه و کوهستان، دره دشت، غار، رودخانه، چشمه، آبشار، دریا و ساحل، دریاچه و تالاب و کویر می باشد.
۲-۳- مفهوم گردشگری
گردشگری یا توریسم واژه ای است فرانسوی که از ریشهٌ “تور” گرفته شده است. تور در زبان فرانسه به معانی زیر آمده است : حرکت دورانی (چرخش) عمل پیمودن، طی کردن پیرامون، سیر کردن و گردش نمودن. به نظر پیرلاروس، توریسم یا گردشگری عمل مسافرت به منظور تفنن و لذت است و گردشگر یا توریست، کسی است که برای خوشنودی خود و لذت بردن مسافرت می کند( محلاتی ۱۳۸۰ :۲)
بنابراین توریسم یعنی مکتبی که پایه فکری آن سیاحت و گردشگری است. (کاظمی، ۱۳۸۶)
در لغت نامه دهخدا توریسم به معنای جهان گرداننده، سائح، سیاح و رحاله بکار رفته است. (دهخدا، ۱۳۶۵).
۲-۴- جغرافیای گردشگری
جغرافیای جهانگردی روابط انسان را با محیط در تعطیلات و وقت آزاد مطالعه می کند. مثل این است که جهانگردی و مسافرت های داخلی و خارجی بخشی از فعالیتهای انسانی را تشکیل می دهد و با اقتصاد ملی کشورها پیوند می خورد. از طرفی انتخاب محا استفاده از اوقات فراغت و تعطیلات شکل سالم سازی جسم و روح به خود می گیرد و در این راه از جغرافیای پزشکی تأثیر می پذیرد.

۲-۲-۱۲-۲٫برای ارزیابی کننده

-به دست آوردن تصویری از وضعیت کاری افراد و واحد ها
-به دست آوردن نظرات اصلاحی کارکنان
-امکان اولویت بندی محور اهداف
-روشن ساختن انتظارات مدیران از تیم ها و افراد
-وسیله ای برای یک رابطه کاراتر با کارکنان براساس اعتماد و تفاهم متقابل
-افزایش رضایت شغلی
-افزایش احساس ارزش فردی
۲-۲-۱۲-۳٫برای ارزیابی شونده
-درک روشن از انتظارات سازمان و کارهایی که برای رسیدن به آن لازم است .
-فرصتی برای طرح مشکلات کاری و راه های رفع آن
-بهبود برای طرح ایده ها و لوازم رسیدن به آن
-بهبود روابط کاری با مدیران
-افزایش انگیزش
-افزایش رضایت شغلی
-افزایش احساس رضایت شغلی (ابن رسول و رضایی ،۱۳۸۳،ص۴۷-۴۶)
۲-۲-۱۳٫محدودیت های ارزیابی عملکرد
- ترس ازدرگیرشدن با کارکنان
- شرایط اقتصادی
- نگرش جامعه
-خطای انسانی(خطای هاله ای،خطای سخت گیری، خطای سهل گیری،خطای تمایل به مرکز،خطای تاخر )
-وضعیت سایر سازمانها
- وقت گیر بودن
- تاریخچه سازمان
- اعتقاد به غلط
-آموزش نامناسب
۲ ـ ۲ ـ ۱۴٫ کارت امتیازی متوازن و تعاریف آن
کارت امتیازی متوازن ابزاری است که اهداف و استراتژی کلی بیان شده در نقشه استراتژی را به مجموعه کاملی از هدف ها و برنامه های عملیاتی ترجمه می کند و بدین ترتیب چارچوبی برای سیستم نظارت و سنجش استراتژی را بوجود می آورد.
کارت امتیازی متوازن سیستمی است برای ارزیابی عملکرد است که محور آن را استراتژی تشکیل می دهد دراین سیستم از معیارهای ارزیابی عملکرد مالی، مشتریان، فرایند داخلی و رشد یادگیری استفاده می شود.
کارت امتیازی متوازن روشی است که سازمان به کمک آن می تواند استراتژی تجاریشان را در قالب مجموعه ای از اهداف عملیاتی بر بخش های مختلف سازمان منتقل کند و از این طریق رفتار عملکرد کل سازمان را متحول کند.
کارت امتیازی متوازن چارچوبی مفهومی است که اهداف کلان سازمان را به شاخص های قابل سنجش تبدیل و توزیعی متعادل میان حوزه های حیاتی مالی، مشتری، فرایندهای داخلی و رشد یادگیری فراهم می آورد.
کارت امتیازی متوازن تکنیکی است که در آن استراتژی سازمان به شاخص های عملکرد قابل اندازه گیری تقسیم شده و از طریق اجرای آن سیستمی روی سنجش استراتژی ایجاد می شود.
کارت امتیازی متوازن ابزاری مدیریتی است برای تبدیل دیدگاه ها و استراتژی به اهداف قابل اندازه گیری و ارتباط دهنده تصمیمات استراتژیک و معیارهای عملکرد در سطوح کلیدی مؤسسه (ابراهیمی، ۱۳۸۳ ، ص ۸ و۹) .
۲ ـ ۲ ـ ۱۵٫ سیر تکامل کارت امتیازی متوازن BSC
در دهه ۱۹۵۰ ، دراکر اصولی را مطرح کرد که تحولی در مبانی مدیریت ایجاد کرد. برای تجزیه و تحلیل سازمان، عناصر استراتژیک را محور قرار داد و این رویکرد را مدیریت بر مبنای هدف نام گذاری کرد. این سیستم استراتژی سازمان را به شاخص های کمی و کیفی بخصوص در حوزه های انسانی، مالی، تولید و خلاقیت تقسیم می کرد. مدیریت بر مبنای هدف جریانی را پایه گذاری کرد که منجر به ابداع شیوه های مهندسی مجدد فرایندهای تجاری و مدیریت عملکرد مانند الگوبرداری، مدیریت کیفیت جامع، هزینه بر مبنای هدف، مدیریت عملکرد و سرانجام کارت امتیازی متوازن برای بهره وری شد.
در واقع عناصر اصلی مدل کارت امتیازی متوازن همان مفروضات مدیریت بر مبنای هدف بود ولی تاکید بیشتری بر بازخورد نتایج دارند. پیتر دراکر (۱۹۴۵) در کتاب معروف خود تحت عنوان “اجرای مدیریت” یادآور میشود که مدیریت عملی است که با تصمیم گیری و اقدام روزانه با در اولویت قرار دادن مسائل اقتصادی انجام میشود(الوانی و سید نقوی، ۱۳۸۲ ، ص ۶ ـ ۷) .
در دهه ۱۹۸۰ “کاپلان و جانسون ” با بهره گرفتن از نظرات دراکر به رفع این نقیصه پرداخته و تلاش کردند تا به سنجش و اندازه گیری بهره وری بپردازند که حاصل کار آن ها طراحی مدل کارت امتیازی متوازن بود (جانسون ، ۲۰۰۱، ص ۶).
تکامل کارت امتیازی متوازن را بر اساس نوع کاربرد می توان به سه دوره تقسیم کرد:
دوره اول: در این دوره که از سال ۱۹۹۲ همزمان با معرفی کارت امتیازی متوازن شروع شده، کارت امتیازی متوازن به عنوان ابزاری جهت ارزیابی عملکرد سازمان و مدیریت شناخته شده است.
دوره دوم : این دوره که از سال ۱۹۹۶ شروع شده کارت امتیازی متوازن به عنوان یک سیستم مدیریت استراتژیک به کار برده شده است.
دوره سوم : که از سال ۲۰۰۱ شروع شده و افزون بر کاربردهای قبلی از کارت امتیازی متوازن به عنوان چارچوبی جهت ایجاد تغییرات سازمان استفاده شده است(ابراهیمی، ۱۳۸۳، ص ۹).
کارت امتیازی متوازن بعد از گذشت از سه نسل به تکامل رسید که عبارتند از:
الف) کارت امتیازی متوازن نسل اول:
کارت امتیازی متوازن شامل چهار دسته معیار می باشد که چهار وجه آن را تشکیل می دهد. عبارت متوازن در کارت امتیازی متوازن به معنای زیر است:
ـ ایجاد توازن بین معیارهای مالی و غیر مالی
ـ ایجاد توازن بین معیارهای درون نگر و معیارهای برون نگر
ـ ایجاد توازن بین معیارهای پیش نگر که بر فعالیت های آینده تمرکز دارند و معیارهای پس نگر که مربوط به فعالیت های گذشته میباشد.
ب) کارت امتیازی متوازن نسل دوم:
ابداع کنندگان کارت امتیازی متوازن در دومین مقاله خود در سال ۱۹۹۳ کارت امتیازی متوازن را نه فقط بعنوان یک سیستم اندازه گیری بلکه یک سیستم مدیریتی مطرح کردند و بر نقش چشم انداز ماموریت و استراتژی سازمان در آن تاکید کردند. آن ها بیان داشتند که بسیاری از شرکت ها از تعداد زیاد سنجههای عملیاتی برای فعالیت ها استفاده می کنند. این سنجه ها بخشی از پایین به بالا هستند و از نیازهای موردی نشأت گرفته اند. اما سنجه های کارت امتیازی متوازن بر اهداف استراتژیک سازمان و نیازهای رقابتی استوار می باشد.